इरान युद्ध : तेस्रो दिन केके भयो ?

एजेन्सी । अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) ले इरानी क्षेप्यास्त्र आधारहरूमा अमेरिकी आक्रमणहरूमा बी–१ बमवर्षक विमानहरू प्रयोग गरिएको पुष्टि गरेको छ । अमेरिका इरानको सुदृढ भूमिगत क्षेप्यास्त्र केन्द्रहरूलाई ध्वस्त पार्न खोजिरहेको छ ।

इरानी रिपोर्टहरूमा तेहरानले मध्यस्थताका धेरै प्रयासहरू अस्वीकार गरेको संकेत पाइएको छ । तेहरानको आकलन अनुसार, उसले ६० देखि ९० दिनसम्म उच्च–तीव्रताको द्वन्द्व धान्न सक्छ । त्यसैले युद्धविराम चाँडै स्वीकार गर्नु रणनीतिक रूपमा बेफाइदाजनक हुने देखिन्छ ।

अली लारीजानीले स्पष्ट रूपमा यस युद्धलाई धैर्यको प्रतिस्पर्धा भनी चित्रण गरेका छन् । उनले अमेरिकाको विपरीत इरान दीर्घकालीन द्वन्द्वका लागि तयार रहेको बताए ।समयसँगै वाशिङटनको लागत–लाभको हिसाबकिताब (कस्ट–बेनिफिट क्याल्कुलेशन) बदल्नु यसको उद्देश्य रहेको देखिन्छ ।

इरानी रणनीतिक बहसले यस द्वन्द्वलाई नियमविहीन युद्ध वा सीमाविहीन खेलको रूपमा वर्णन गर्न थालेको छ । यसले जानाजानी अनिश्चितताको संकेत दिन्छ । नेतृत्वको हत्याले इरानको जवाफी कारबाही रोक्न असफल भएपछि प्रतिरोधको स्थितिलाई नयाँ स्वरूप दिनु यसको उद्देश्य हो ।

इरानी सन्देशहरूमा देखापरेको अर्को सम्बन्धित अवधारणा भनेको विपक्षीको कार्यभन्दा एक तह माथि रहेर काम गर्नु हो । अर्थात्, अप्रत्यक्ष खतराहरूको पनि सशक्त जवाफ दिएर तनावको सीमालाई पुनः परिभाषित गर्नु हो ।

यो तर्क साइप्रसमा रहेका बेलायती सैन्य अखडाहरूमा इरानले गरेको आक्रमणमा झल्किन्छ । इरानभित्र यसलाई लन्डनले डिएगो गार्सियामा अमेरिकालाई पहुँच दिएको बदलाको रूपमा व्याख्या गरिएको छ यद्यपि बेलायत आफैं प्रत्यक्ष आक्रमणमा सामेल थिएन ।

एउटा सबैभन्दा गम्भीर घटना भनेको तीनवटा अमेरिकी एफ–१५ विमानहरूको क्षति हो । सुरुमा इरानले तिनलाई खसालेको दाबी गरे पनि पछि ती कुवेती हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको मैत्रीपूर्ण प्रहारका कारण खसेको पाइयो । यसले गठबन्धन सेनाको युद्धभूमिमा बढ्दो जोखिमलाई उजागर गर्छ ।

इरानी सुरक्षा निकाय निकट विश्लेषकहरूले तहगत क्षेप्यास्त्र रणनीतिको वर्णन गरेका छन् जसमा पहिले रेडार प्रणालीलाई निशाना बनाइन्छ । त्यसपछि हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीलाई थकाउन कम लागतका ड्रोन र क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गरिन्छ र अन्तमा उन्नत हतियारहरू प्रयोग गरिन्छ ।

त्यसैले इरानको निरन्तर क्षेप्यास्त्र प्रहार तत्काल क्षति पुर्याउन भन्दा पनि समयसँगै अमेरिकी र इजरायली रक्षा प्रणालीहरूलाई थकाउन र सिध्याउनका लागि बनाइएको देखिन्छ ।

इरानको उन्नत क्षेप्यास्त्र भण्डारको आकार र वितरणबारेको अनिश्चितताले नै अमेरिका र इजरायलले भूमिगत सुविधाहरू र क्षेप्यास्त्र पूर्वाधारहरूमा आक्रमण तीव्र पारेको हुन सक्छ ।

इरानका राष्ट्रपति पेजेस्कियानले शासनको निरन्तरता सुनिश्चित गर्न मन्त्रालयहरू र प्रान्तीय प्रशासनहरूमा आपत्कालीन अधिकारहरू विस्तार गरेका छन् । यसले युद्धअघि नै सुरु गरिएको युद्धकालीन विकेन्द्रीकरणलाई थप मजबुत बनाएको छ ।

इजरायलको आक्रमणको ढाँचा अब स्पष्ट भएको छ । आक्रमणहरू अब विशेषगरी गुप्तचर मन्त्रालयहरू, प्रहरी मुख्यालयहरू, आईआरजीसीका क्षेत्रीय आधारहरू र आन्तरिक सुरक्षा संस्थाहरूमा केन्द्रित छन् । यसले इरानी शासनको दमनकारी क्षमतालाई व्यवस्थित रूपमा कमजोर पार्ने संकेत गर्छ ।

पश्चिमी सीमावर्ती क्षेत्रहरू र कुर्दिस्तान प्रान्तमा भएका समानान्तर आक्रमणहरूले इरानमा एक किसिमको डर पैदा गरेको छ कि बाह्य शक्तिहरूले प्रत्यक्ष स्थल आक्रमणको साटो विद्रोही घुसपैठ गराउन खोजिरहेका हुन सक्छन् ।

इरानले पनि इराकी कुर्दिस्तानका क्षेत्रहरूमा आक्रमण गरेर र आफ्नो सिमानामा दबाब बढाएर जवाफ दिएको छ जसले युद्धको सम्भावित अप्रत्यक्ष स्थलगत आयामप्रति उसको चिन्ता झल्काउँछ ।

इरान पक्षधर इराकी विद्रोही समूहहरू, जसमा कताइब हिजबुल्लाह, हरकत अल–नुजाबा र कताइब सैयद अल–शुहदा सामेल छन्, ले सीमित स्तरमा आफ्ना कारबाहीहरू जारी राखेका छन् । त्यसले अमेरिकी सेनाविरुद्ध अर्को एउटा मोर्चा खोलेको छ ।

हिजबुल्लाहले औपचारिक रूपमा आफ्नो सहभागिता पुष्टि गर्दै हाइफातर्फ रकेट प्रहार गरेको छ यद्यपि लेबननको आन्तरिक राजनीतिक जटिलता र कमजोर क्षमताका कारण उसको संलग्नता सीमित देखिन्छ ।

इरानी स्रोतहरूले युद्धअघि नै कुद्स फोर्स र क्षेत्रीय साझेदारहरूबीचको समन्वयले युद्धमा चरणबद्ध प्रवेशको योजना बनाएको दाबी गरेका छन् । यसले प्रतिरोधको अक्षको सक्रियता एकैपटक नभई बिस्तारै भइरहेको संकेत गर्छ ।

खबरहरूका अनुसार, आईआरजीसीले हर्मुजको जलसंयोजकलाई वास्तवमै बन्द गराउन थालेको छ । उसले व्यापारिक जहाजहरूलाई त्यहाँबाट आवतजावत नगर्न चेतावनी दिँदै क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्ने धम्की दिएको छ । यो विश्वव्यापी ऊर्जा प्रवाहलाई लक्षित गर्ने ठूलो तनाव हो ।

रास तनुरा नजिकैको अराम्को तेल केन्द्र र कतारको ग्यास पूर्वाधार लगायत खाडीको ऊर्जा संरचनामा भएका एकसाथ आक्रमणहरूले विश्वव्यापी ऊर्जाको मूल्य बढाउन र वाशिङटनमाथि आर्थिक दबाब सिर्जना गर्न खोजेको देखिन्छ ।

इरानी अधिकारीहरूले असहमतिप्रति शून्य सहनशीलताको संकेत दिएका छन् । आईआरजीसीको गुप्तचर निकायले युद्धको समयमा स्थिरतालाई कमजोर पार्ने कार्यलाई शत्रुसँगको सहकार्य मानिने चेतावनी दिएको छ जसले कठोर आन्तरिक दमनको संकेत दिन्छ ।

वार्ताका संकेतहरू विरोधाभासपूर्ण छन् । ट्रम्पले सम्भावित सम्झौता हुन सक्ने भने पनि लारीजानीले सार्वजनिक रूपमा वार्तालाई अस्वीकार गरे जसले रणनीतिक हिसाबकिताब परिवर्तन भएपछि मात्र वार्ता हुन सक्छ भन्ने तेहरानको दृष्टिकोणलाई पुष्टि गर्छ ।
इजरायल विरुद्ध इरानको निरन्तर क्षेप्यास्त्र प्रहार मनोवैज्ञानिक र सैन्य दबाब दिने उद्देश्यले गरिएको देखिन्छ । यसको लक्ष्य जनतालाई लामो समयसम्म सेल्टरमा बस्न बाध्य पार्नु र लामो युद्धका लागि आफ्नो शक्ति जोगाएर राख्नु हो ।

समग्रमा, तेस्रो दिनले यो युद्ध दुई देशबीचको टकरावबाट माथि उठेर सैन्य, आर्थिक, मनोवैज्ञानिक र क्षेत्रीय तनावमा परिणत भइरहेको देखाउँछ ।

अबको मुख्य प्रश्न यो हो कि प्रोक्सीहरूको बढ्दो संलग्नता र ऊर्जा युद्धले बाह्य शक्तिहरूलाई युद्धमा थप संलग्न हुन बाध्य पार्नेछ वा वार्ताद्वारा यसलाई रोक्न दबाब बढाउनेछ।