अमेरिकाको प्याक्स सिलिकामा जोडियो भारत, एआई सहकार्यमा फड्को

एजेन्सी । नयाँ दिल्लीमा आयोजित एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६ को अवसरमा भारतले अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको प्याक्स सिलिका पहलमा हस्ताक्षर गरेको छ । यसले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र आपूर्ति शृंखला सुरक्षामा वाशिङटन र नयाँ दिल्लीबीचको सहकार्यलाई अझ गहिरो बनाउन महत्त्वपूर्ण कदम चालेको छ ।

अमेरिकाको आर्थिक मामिलाका उप–विदेशमन्त्री जेकब हेलबर्ग फेब्रुअरी २०–२१ सम्म भारत भ्रमणमा रहँदा यो घोषणा गरिएको हो । उनी शिखर सम्मेलनमा अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डलमा सहभागी हुन र उदीयमान प्रविधिहरूमा आर्थिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने उद्देश्यले द्विपक्षीय बैठकहरू गर्न भारत आएका हुन् ।

यसले खनिज र ऊर्जादेखि सेमिकन्डक्टर, उन्नत निर्माण र एआई पूर्वाधारसम्मका महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा समन्वय गर्न विश्वसनीय साझेदार राष्ट्रहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ । यसले आर्थिक सुरक्षा साझेदारी र लचिलो आपूर्ति शृंखलालाई सुदृढ गर्ने बृहत्तर प्रयासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

यस पहललाई अमेरिकाले अन्य देशहरूलाई एक्ल्याउनु भन्दा पनि विश्वसनीय साझेदारहरूबीचको समन्वयमा केन्द्रित पोजिटिभ–सम साझेदारीको रूपमा वर्णन गरेको छ ।

भारतका लागि अमेरिकी राजदूत सर्जियो गोरले शुक्रबार भारतको दृढ संकल्प र दुई देशबीचको सहकार्यको विस्तार हुँदै गइरहेको दायरालाई जोड दिए । भारतलाई प्याक्स सिलिका पहलमा स्वागत गर्दै उनले यस साझेदारीमा हस्ताक्षर गरेर दुवै राष्ट्रले विजय रोजेको बताए ।

‘भविष्यको आधारशिला निर्माणका लागि भारतको सहभागितालाई हामी स्वागत गर्छौं । यो पहल स्वतन्त्र समाजको बारेमा हो र स्वतन्त्र समाजले विश्व अर्थतन्त्रको नेतृत्वदायी उचाइलाई नियन्त्रण गर्छ कि गर्दैन भन्ने बारेमा हो । यो नवप्रवर्तन बेंगलुरु र सिलिकन भ्यालीमा हुन्छ कि निगरानी गर्ने राज्यहरू (जसले प्रविधिलाई आफ्ना जनताको निगरानी र नियन्त्रण गर्न प्रयोग गर्छन्) मा हुन्छ भन्नेबारे हो । हामी स्वतन्त्रता रोज्छौं, हामी साझेदारी रोज्छौं, हामी शक्ति रोज्छौं । र आज प्याक्स सिलिकामा भारतको प्रवेशसँगै हामीले जीत रोजेका छौं,’ गोरले भने ।

प्याक्स सिलिका अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको एक रणनीतिक पहल हो जुन डिसेम्बर २०२५ मा विश्वव्यापी प्रविधि आपूर्ति शृंखलाहरू, विशेषगरी सेमिकन्डक्टर, एआई र महत्त्वपूर्ण खनिजहरूको सुरक्षा गर्न र चीनमाथिको निर्भरता कम गर्न सुरु गरिएको थियो । यसले यी क्षेत्रहरूमा चीनको प्रभुत्व र सम्भावित आर्थिक दबाबको सामना गर्न सहयोगी राष्ट्रहरू (जापान, कोरिया, बेलायत, भारत आदि) को विश्वसनीय सञ्जाललाई बढावा दिन्छ ।

अमेरिकाको विदेश मन्त्रालयले यसलाई जबर्जस्ती निर्भरता कम गर्ने, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको आधारभूत सामग्री र क्षमताहरूको रक्षा गर्ने र यसमा आबद्ध राष्ट्रहरूले ठूलो स्तरमा रूपान्तरणकारी प्रविधिहरू विकास र परिचालन गर्न सक्ने सुनिश्चित गर्ने प्रयासको रूपमा वर्णन गरेको छ ।

अमेरिकी अधिकारीहरूले भन्ने गरेको नयाँ आर्थिक सुरक्षा प्रतिमानलाई यस पहलले प्रतिबिम्बित गर्छ । सुरक्षित आपूर्ति शृंखला, विश्वसनीय प्रविधि पारिस्थितिकी प्रणाली र रणनीतिक पूर्वाधारलाई अब राष्ट्रिय सुरक्षा र आर्थिक वृद्धि दुवैका लागि अपरिहार्य मानिएको छ ।

प्याक्स सिलिकाले उदीयमान प्रविधिहरूमा अमेरिकासँगको सहकार्यलाई अझ गहिरो बनाउन साझेदारहरूको बढ्दो मागलाई सम्बोधन गर्छ । साथै, यसले महत्त्वपूर्ण आपूर्ति शृंखलाहरूमा अत्यधिक एकाग्रता, अनुचित अभ्यास र कमजोरीहरूबाट हुने जोखिमहरूलाई पनि ध्यान दिन्छ ।

अमेरिकी अधिकारीहरूले वर्तमान समयलाई रूपान्तरणकारी क्षणको रूपमा वर्णन गरेका छन् जहाँ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई पुनर्गठित गरिरहेको छ र ऊर्जा र खनिजदेखि सेमिकन्डक्टर, पूर्वाधार र उन्नत उत्पादनसम्मको सम्पूर्ण एआई आपूर्ति शृंखलामा माग बढाइरहेको छ ।

प्याक्स सिलिका घोषणापत्रले आपसी आर्थिक सुरक्षाका लागि अपरिहार्य रहेको भरपर्दो आपूर्ति शृंखलाको महत्त्वलाई जोड दिन्छ र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सलाई दीर्घकालीन समृद्धिको रूपान्तरणकारी शक्तिको रूपमा स्वीकार गर्छ ।

यसको ऐतिहासिक नाममै प्याक्सको अर्थ शान्ति र दीर्घकालीन समृद्धि र सिलिकाको अर्थ सेमिकन्डक्टर चिप्सको आधारभूत तत्त्व सिलिकनमा परिष्कृत गरिने यौगिक जोडिएको छ जसले एआई प्रणाली र आधुनिक कम्प्युटिङलाई शक्ति प्रदान गर्छ ।
प्याक्स सिलिकाले विश्वव्यापी एआई र प्रविधि आपूर्ति शृंखलाका रणनीतिक खण्डहरूलाई समेट्छ । यसमा महत्त्वपूर्ण खनिज र प्रशोधन, सेमिकन्डक्टर डिजाइन, निर्माण र प्याकेजिङ, कम्प्युट पूर्वाधार, उन्नत उत्पादन, यातायात र बन्दोबस्ती, ऊर्जा ग्रिड र विद्युत् उत्पादनका साथै कनेक्टिभिटी र डेटा पूर्वाधार समावेश छन् ।

यसले विश्वसनीय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि प्रणाली, डेटा सेन्टर, आधारभूत एआई मोडल र सफ्टवेयर प्लेटफर्महरूलाई पनि समेट्छ ।

अमेरिकाको विदेश मन्त्रालयका अनुसार, प्याक्स सिलिका घोषणापत्रका हस्ताक्षरकर्ताहरूमा अस्ट्रेलिया, ग्रीस, इजरायल, जापान, कतार, दक्षिण कोरिया, सिंगापुर, संयुक्त अरब अमिरात र बेलायत रहेका छन् । हस्ताक्षर नगरेका सहभागीहरूमा क्यानडा, नेदरल्यान्ड्स, युरोपेली संघ, आर्थिक सहयोग र विकास संगठन र ताइवान रहेका छन् ।

उद्घाटनको रूपमा पहिलो प्याक्स सिलिका शिखर सम्मेलन डिसेम्बर १२ मा अमेरिकी आर्थिक मामिलाका उप–विदेशमन्त्री जेकब हेलबर्गद्वारा आयोजना गरिएको थियो । उक्त सम्मेलनमा कनेक्टिभिटी, कम्प्युट, सेमिकन्डक्टर, उन्नत निर्माण, बन्दोबस्ती, खनिज प्रशोधन र ऊर्जा क्षेत्रका संयुक्त प्रमुख परियोजनाहरूका बारेमा छलफल भएको थियो ।

विश्वसनीय प्रविधि पारिस्थितिकी प्रणालीलाई सुदृढ गर्ने, दीर्घकालीन खरिद सम्झौताहरूलाई समर्थन गर्ने, साझेदार अर्थतन्त्रहरूमा उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने र अत्यधिक उत्पादन र डम्पिङलाई रोक्न समन्वय गर्ने शिखर सम्मेलनको उद्देश्य थियो । त्यसो गर्दा आपूर्ति शृंखलाहरू सुरक्षित, लचिलो र समयसापेक्ष रूपमा नवीन रहिरहन सक्छन् ।

सहभागीहरूले जबर्जस्ती निर्भरता र प्रणालीगत असफलताका जोखिमहरूलाई सम्बोधन गर्न बहुआयामिक साझेदारीका बारेमा छलफल गरेका छन् । यसले आर्थिक सुरक्षा नै राष्ट्रिय सुरक्षा हो भन्ने बढ्दो भूराजनीतिक सहमतिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

उनीहरूले संयुक्त पहल र रणनीतिक सहलगानी गर्ने, संवेदनशील प्रविधि र महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारलाई अनावश्यक पहुँच वा नियन्त्रणबाट जोगाउने तथा आपूर्ति शृंखलालाई सुरक्षित र नवीन राख्न अत्यधिक उत्पादन र डम्पिङ विरुद्ध समन्वय गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् ।

ह्वाइट हाउस अफिस अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी पोलिसीका निर्देशक माइकल क्राट्सियोसको नेतृत्वमा रहेको अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डलसँगै हेलबर्ग फेब्रुअरी २०–२१ मा भारत भ्रमणमा रहेको विदेश मन्त्रालयले जनाएको छ ।

भ्रमणका क्रममा उनले द्विपक्षीय बैठकहरू गर्ने र उदीयमान प्रविधिहरूमा अमेरिका–भारत आर्थिक सम्बन्धलाई अगाडि बढाउने र एआई कार्ययोजना अन्तर्गत अमेरिकी एआई निर्यात कार्यक्रमको अर्को चरण सुरु गर्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

फेब्रुअरीको सुरुमा अमेरिकाका विदेशमन्त्री मार्को रुबियोद्वारा आयोजित क्रिटिकल मिनरल्स मिनिस्टेरियल (महत्वपूर्ण खनिज मन्त्रीस्तरीय बैठक) मा सहभागी भएको केही समयपछि नै भारत प्याक्स सिलिकामा सहभागी भएको हो । उक्त बैठकमा भारतको तर्फबाट विदेशमन्त्री एस. जयशंकरले प्रतिनिधित्व गरेका थिए ।

मन्त्रीस्तरीय बैठकको अवसरमा जयशंकरले फोरम अन रिसोर्स, जियोस्ट्राटेजिक इन्गेजमेन्टप्रति भारतको समर्थन व्यक्त गरे । यो पहल अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको खनिज सुरक्षा साझेदारीको उत्तराधिकारीको रूपमा भर्खरै सुरु गरिएको हो ।

नयाँ दिल्ली र वाशिङटनले प्रस्तावित व्यापार सम्झौतालाई अन्तिम रूप दिन र विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रहरूबीचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने उद्देश्यले अन्य आर्थिक पहलहरू अगाडि बढाइरहेको बेला यो विकास भएको हो ।

यो नवीकृत सहकार्य भन्सार शुल्क सम्बन्धी केही तनावपछि भएको हो । यसले विशेषगरी महत्त्वपूर्ण खनिज, सेमिकन्डक्टर र द्रुत रूपमा विकसित भइरहेको आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स क्षेत्रमा द्विपक्षीय आर्थिक संलग्नतालाई स्थिर र गहिरो बनाउने बृहत्तर प्रयासको संकेत गर्छ ।

वाशिङटन डीसीमा आयोजित मन्त्रीस्तरीय बैठकमा जयशंकरले महत्त्वपूर्ण खनिज आपूर्ति शृंखलालाई जोखिममुक्त बनाउन व्यवस्थित अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको लागि आह्वान गरे । उनले अत्यधिक एकाग्रताले प्रमुख विश्वव्यापी जोखिम निम्त्याउने उल्लेख गरे ।

सामाजिक सञ्जाल एक्समा एउटा पोस्ट गर्दै उनले भारतले अत्यधिक एकाग्रताका चुनौतीहरूलाई जोड दिएको र राष्ट्रिय महत्त्वपूर्ण खनिज मिसन, दुर्लभ खनिज पदार्थ करिडोर, जिम्मेवार वाणिज्य जस्ता पहलहरूमार्फत लचिलोपन निर्माण गर्ने प्रयासहरूलाई हाइलाइट गरेको बताए । साथै उनले फोर्ज पहलप्रति समर्थन पनि व्यक्त गरे ।

भारत प्याक्स सिलिकामा सामेल भएसँगै यस पहलको दायरा विश्वको सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढिरहेको डिजिटल अर्थतन्त्रमध्ये एकमा विस्तार भएको छ । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सले विश्वव्यापी आर्थिक र रणनीतिक गतिशीलतालाई पुनः आकार दिइरहेको बेला यसले एआई पूर्वाधार, महत्त्वपूर्ण खनिज र लचिलो प्रविधि आपूर्ति शृंखलामा सहकार्यलाई थप मजबुत बनाउनेछ ।