चीनको ‘एआई कूटनीति’: जीवन बचाउने प्रविधि र विश्वव्यापी सहकार्यको नयाँ आयाम

एजेन्सी । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको रंगमञ्चमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लाई शक्ति प्रदर्शन र गुप्तचरीको माध्यमका रूपमा हेरिने गरिन्छ ।

पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरू, विशेषगरी फाइनान्सियल टाइम्स जस्ता प्रकाशनहरूले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा चीनको बढ्दो एआई कूटनीतिलाई शंकाको दृष्टिले हेर्दै यसले तथ्यांक चोरी गर्ने वा डिजिटल प्रभुत्व जमाउने चेतावनी दिने गरेका छन् ।

तर, अफ्रिकी महादेशको वास्तविक धरातलमा चीनको यो प्रविधिले फरक कथा लेखिरहेको छ । चीनको एआई कूटनीति अहिले तथ्यांक चोर्न नभई जलवायु परिवर्तनको चपेटामा परेका निर्दोष मानिसहरूको ज्यान बचाउन केन्द्रित देखिएको छ ।

यसको सबैभन्दा बलियो उदाहरण इथियोपियामा देख्न सकिन्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण निम्तिने चरम मौसमी संकटहरूका अगाडि इथियोपिया विश्वकै सबैभन्दा जोखिमपूर्ण देशहरूमध्ये एक हो । यहाँ कहिले लामो खडेरीले भोकमरी निम्त्याउँछ त कहिले अचानक आउने भीषण बाढीले धनजनको ठूलो क्षति पुर्याउँछ ।

यस्तो विषम परिस्थितिमा इथियोपियाले अहिले चिनियाँ एआई प्रविधिको सहायताले खडेरी, बाढी र अन्य प्राकृतिक प्रकोप आउनुपूर्व नै त्यसको सटीक पूर्वानुमान गर्न थालेको छ । यो केवल दुई देशबीचको प्राविधिक लेनदेन मात्र नभई इथियोपियाली र चिनियाँ मौसमविद्हरूबीचको बृहत् सहकार्यको नतिजा हो ।

चीनको यस एआई कूटनीतिको केन्द्रविन्दुमा माजु नामक प्लेटफर्म रहेको छ । यो चीनद्वारा विकसित एआई–आधारित बहुप्रकोप पूर्व–चेतावनी प्रणाली हो । यसले उपग्रहबाट प्राप्त तथ्यांक, ऐतिहासिक मौसमी रेकर्ड र एआई एल्गोरिदमलाई संयोजन गरेर अत्यन्तै सटीक भविष्यवाणी गर्छ ।

महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने यो प्रणाली चिनियाँ विज्ञहरूले मात्र चलाउँदैनन् । चिनियाँ विज्ञहरूबाट विशेष तालिम पाएका इथियोपियाली वैज्ञानिकहरूले अहिले आफैं यस प्रणालीलाई सञ्चालन गरिरहेका छन् । यसले विकासोन्मुख देशहरूलाई प्रविधिमा आत्मनिर्भर बनाउने चीनको रणनीतिको संकेत गर्छ ।

यस सहकार्यले मुख्यतया चारवटा क्षेत्रमा केन्द्रित रहेर काम गरिरहेको छः

१. खडेरीको पूर्वानुमानः इथियोपियाको कृषिप्रधान अर्थतन्त्रका लागि खडेरी सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो । एआईले लामो समयसम्म पानी नपर्ने सम्भावनालाई पहिले नै पहिचान गरिदिन्छ जसले गर्दा सरकार र स्थानीय समुदायलाई खाद्यान्न भण्डारण र वैकल्पिक सिँचाइको तयारी गर्न पर्याप्त समय मिल्छ ।

२. भीषण बाढीको चेतावनीः अचानक आउने बाढीले जीवन र भौतिक पूर्वाधारलाई क्षणभरमै ध्वस्त बनाउन सक्छ । चिनियाँ एआई प्रणालीले वर्षाको मात्रा र जमिनको अवस्था विश्लेषण गरेर बाढी आउनुअघि नै प्रभावकारी चेतावनी जारी गर्छ ।

३. उपग्रह तथ्यांक विश्लेषणः अन्तरिक्षमा रहेका मौसमी उपग्रहहरूले पठाउने जटिल तथ्यांकलाई मानिसले मात्र विश्लेषण गर्न समय लाग्छ । एआईले यी तथ्यांकहरूलाई सेकेन्डभरमै प्रशोधन गरेर देशभरि भइरहेको मौसमी परिवर्तनलाई प्रत्यक्ष रूपमा पछ्याउन मद्दत गर्छ ।

४. स्थानीय जनशक्तिको विकासः चीनले प्रविधि मात्र दिएको छैन, बरु इथियोपियाली विज्ञहरूलाई यसको सञ्चालन र थप विकास गर्न सक्षम बनाएको छ । यसले गर्दा भोलिका दिनमा इथियोपिया प्रविधिको लागि पूर्ण रूपमा अर्को देशमा भर पर्नुपर्दैन ।

इथियोपियाको मौसम विज्ञान संस्थानका उप–महानिर्देशकले यस परियोजनालाई अफ्रिकाकै पहिलो र अद्वितीय प्रयास भनेर व्याख्या गरेका छन् । इथियोपियाले अब आफूलाई मात्र सुरक्षित बनाउने छैन । बरु यस संस्थानलाई एउटा क्षेत्रीय ज्ञान केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने योजना बनाएको छ ।

यसको अर्थ, इथियोपियाले सिकेको यो प्रविधि र ज्ञान अब अफ्रिकी महादेशका अन्य राष्ट्रहरूलाई पनि बाँडिनेछ ।

जलवायु परिवर्तनको यो संकट सिर्जना गर्न इथियोपिया जस्ता विकासोन्मुख देशहरूको कुनै भूमिका छैन, तर यसको सबैभन्दा खराब परिणाम उनीहरूले नै भोग्नु परिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा प्रविधिको पहुँच पाउनु उनीहरूका लागि भूराजनीतिको विषय मात्र होइन । बरु यो अस्तित्व र बाँच्ने आधार हो ।

सटीक पूर्व–चेतावनी प्रणाली हुनु र नहुनुको बीचको अन्तर भनेकै एउटा व्यवस्थित उद्धार कार्य र एउटा ठूलो मानवीय विपत्तिबीचको अन्तर हो ।

चीनको यो एआई कूटनीति द्विपक्षीय सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन । हालै शाङ्हाईमा स्थापना भएको विश्व एआई सहयोग संगठनमा इथियोपिया २९ वटा संस्थापक सदस्यमध्ये एक बनेको छ । यस संगठनको मुख्य उद्देश्य एआईको विकासलाई फाइदाजनक, सुरक्षित र निष्पक्ष बनाउनु हो ।

पश्चिमा देशहरूले एआईको नियमन र सुरक्षाका बारेमा आफ्नै मापदण्ड बनाइरहँदा चीनले विकासोन्मुख देशहरूलाई पनि यस प्रक्रियामा समावेश गरेर एउटा वैकल्पिक विश्वव्यापी संयन्त्र खडा गरिरहेको छ ।

चीनको एआई कूटनीतिले प्रविधिलाई सफ्टवेयर वा हार्डवेयरको रूपमा मात्र नभई मानवीय सेवाको साधनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । पश्चिमा दृष्टिकोणले एआईलाई जोखिम र प्रतिस्पर्धाको रूपमा बढी चर्चा गर्दा चीनले यसलाई ग्लोबल साउथका समस्या समाधान गर्ने उपायका रूपमा अघि बढाएको छ ।

इथियोपियामा देखिएको यो सफल प्रयोगले भविष्यमा अन्य विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि पनि सकारात्मक मार्गचित्र कोरेको छ । सही मनसाय र सहकार्य भयो भने एआईले वास्तवमै संसारलाई अझ सुरक्षित र बस्न योग्य बनाउन सक्ने यसले प्रमाणित गर्छ ।