एआई चिपको दौड र ‘इन्डियम’ मा चीनको नियन्त्रण, अमेरिकाको प्रविधि क्षेत्रमाथि अदृश्य संकटको बादल

एजेन्सी । विश्वभर अहिले अमेरिकाले चीनमाथि लगाएको अत्याधुनिक एआई चिप प्रतिबन्धको व्यापक चर्चा भइरहेको छ । तर, यस चर्चाको छायाँमा चीनले चालेको एउटा यस्तो कदम छ जसले वास्तवमा विश्वको एआई र सञ्चार प्रविधिको मेरुदण्ड नै हल्लाइदिएको छ ।

धेरैले यसको बारेमा सुनेका छैनन् । तर, यो प्रविधि हाम्रो मोबाइलको टच स्क्रिनदेखि स्याटेलाइट सञ्चार र फाइबर अप्टिक केबलसम्म सर्वव्यापी छ । यस वस्तुको अभावमा एआई डेटा सेन्टरका हजारौं चिप्सहरूले एकअर्कासँग सञ्चार गर्न सक्दैनन् ।

जबसम्म हजारौं चिप्सहरूले एउटै मशिनको रूपमा काम गर्न सक्दैनन्, तबसम्म एआईको क्षमता कागजमा मात्र सीमित रहन्छ । यो महत्त्वपूर्ण धातुको नाम हो— इन्डियम । यसको विश्वव्यापी उत्पादनको ७० प्रतिशत हिस्सा चीनको नियन्त्रणमा छ ।

इन्डियमको प्रकृति अन्य धातुको तुलनामा निकै फरक छ । यो धातु खानीबाट सिधै उत्खनन गरिँदैन, बरु जस्ता प्रशोधन गर्ने क्रममा एउटा सह–उत्पादनको रूपमा प्राप्त गरिन्छ ।

यसको अर्थ के हो भने विश्वमा इन्डियमको उत्पादन बढाउनुछ भने पैसा खन्याएर पुग्दैन । त्यसका लागि जस्ता उद्योगलाई नै ठूलो स्तरमा विस्तार गर्नुपर्ने हुन्छ । यो उद्योगको ठूलो हिस्सा पनि चीनमै केन्द्रित छ ।

त्यसैले इन्डियमको उत्पादन प्रक्रियालाई रातारात परिवर्तन गर्न वा अर्को देशमा सार्न असम्भव जस्तै छ । एआईको क्षेत्रमा यसको भूमिका बुझ्न डेटा सेन्टरको कार्यप्रणाली हेर्नुपर्छ ।

एउटा ठूलो एआई मोडेल तालिम दिन हजारौं चिप्सहरूले एकसाथ काम गर्नुपर्छ र उनीहरूले निरन्तर एकअर्कालाई तथ्यांक पठाइरहनुपर्छ ।

डेटा सेन्टरभित्र नजिकै रहेका चिप्सहरू तामाको तारमार्फत सञ्चार गर्छन् तर जब तथ्यांकलाई एक ¥याकबाट अर्को ¥याकमा पठाउनुपर्ने हुन्छ, त्यहाँ प्रकाशको प्रयोग गरिन्छ ।

त्यो प्रकाश उत्पन्न गर्ने लेजरहरू इन्डियम फोस्फाइडबाट बनेका हुन्छन् । यी चिपहरू बीचको जडान सुस्त भयो भने जतिसुकै धेरै चिप्स थपे पनि त्यसको नतिजा आउँदैन किनकि प्रणालीले आफ्नो सबैभन्दा कमजोर कडीको गतिमा मात्र काम गर्न सक्छ ।

चीनले सन् २०२५ को फेब्रुअरीमा यो महत्त्वपूर्ण धातुको निर्यातमा प्रतिबन्ध लगायो । त्यसपछिको १४ महिनामा चीनको इन्डियम निर्यात विश्वभर दुई–तिहाइले घट्यो भने अमेरिकामा हुने निर्यात ७७ प्रतिशतले ओरालो लाग्यो ।

यसको परिणामस्वरूप इन्डियम फोस्फाइड वेफरको मूल्य प्रति युआन १४ सय डलरबाट आकाशिएर ५ हजार डलर पुग्यो ।
यसको प्रत्यक्ष असर लुमेन्टम जस्ता अमेरिकी कम्पनीहरूमा देखिएको छ जसले यस्ता जडान उपकरणहरू उत्पादन गर्छन् ।

लुमेन्टमले आफ्नो उत्पादन चार गुणा बढाए पनि सन् २०२८ सम्ममा उसले बेच्ने सामान नै सकिने अवस्था छ ।

यो माग बढेर होइन, बरु कच्चा पदार्थ नपाएर भएको हो । एनभिडिया जस्तो विश्वकै मूल्यवान चिप कम्पनीले यो समस्या समाधान गर्न आफ्ना आपूर्तिकर्ताहरूलाई २–२ अर्ब डलरको चेक काटेको छ ।

तर, अमेरिकामा नयाँ उत्पादन केन्द्र निर्माण भएर सञ्चालनमा आउन अझै कम्तीमा दुई वर्ष लाग्ने देखिएको छ । अचम्मको कुरा त के छ भने यति ठूलो संकटका बारेमा सार्वजनिक बहस निकै कम हुने गरेको छ । चिपहरू गन्न सकिन्छ, तिनीहरूको ब्रान्ड छ र बजार मूल्य छ, त्यसैले तिनीहरूको चर्चा बढी हुन्छ ।

तर, चिपहरूलाई जोड्ने यो अदृश्य तहको बारेमा कसैले पनि ध्यान दिँदैन ।

चीनले यसअघि दुर्लभ खनिज पदार्थमा प्रतिबन्ध लगाउँदा विश्वभर ठूलो बहस भएको थियो तर इन्डियमको सन्दर्भमा भने चीनले निकै शान्त ढंगले आफ्नो हतियार प्रयोग गरेको छ । अमेरिकाको चिप प्रतिबन्धले चीनलाई अत्याधुनिक एआई चिप्ससम्म पुग्नबाट रोक्यो र त्यो धेरै हदसम्म सफल पनि भयो ।

तर, चीनको प्रतिबन्धले चिपलाई नै काम गर्न नसक्ने बनाइदिएको छ । एउटा चिप बनाउनु र हजारौं चिप्सलाई एउटै मशिनको रूपमा चलाउनु दुई फरक काम हुन् । पहिलो काममा चीन पछाडि होला तर दोस्रो कामको साँचो भने चीनकै हातमा छ ।

यो संकट इन्डियममा मात्र सीमित छैन । एउटा डेटा सेन्टर चलाउन चिप्सभन्दा पहिले बिजुली चाहिन्छ र त्यो बिजुली जोड्न ट्रान्सफर्मर आवश्यक पर्छ ।

विश्वको ६० प्रतिशत ट्रान्सफर्मर उत्पादन क्षमता चीनसँग छ जबकि अमेरिकाले आफ्नो मागको २० प्रतिशत मात्र पूर्ति गर्न सक्छ । अहिले ठूला पावर ट्रान्सफर्मरका लागि अर्डर दिँदा डेलिभरी पाउन ४ वर्षसम्म कुर्नुपर्ने अवस्था छ जबकि एउटा डेटा सेन्टर १८ महिनामै तयार हुने गरी योजना बनाइएको हुन्छ ।

यसको अर्थ, चिप्स र जडानको समस्या समाधान भइहाले पनि भवनमा बिजुली जोड्न सकिने अवस्था छैन । अमेरिकाले सन् २०२७ देखि चीनबाट टङ्स्टन र मोलिब्डेनम जस्ता धातु ल्याउन प्रतिबन्ध लगाउने तयारी गरिरहेको छ तर चीनले सन् २०२५ मै ती धातुहरूमा प्रतिबन्ध लगाइसकेको छ ।

कुनै पनि प्रणालीको शक्ति त्यसको सबैभन्दा आकर्षक भागबाट नभई त्यसको सबैभन्दा साँघुरो विन्दुबाट मापन गरिन्छ ।

अमेरिका यो दौडको देखिने भागमा अगाडि देखिए पनि अदृश्य र आधारभूत आपूर्ति शृंखलामा भने चीनले ढोका थुनेर बसेको छ ।