एजेन्सी । चीनले स्वच्छ र असीमित ऊर्जा उत्पादन गर्ने उद्देश्यका साथ ‘कृत्रिम सूर्य’ निर्माणको दिशामा महत्त्वपूर्ण फड्को मारेको छ ।
यस प्रक्रियाका लागि आवश्यक सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अंग मानिने विश्वकै ठूलो सुपरकन्डक्टिङ फ्युजन म्याग्नेट (चुम्बक) को निर्माण र सफल परीक्षण सम्पन्न भएको छ । यस उपलब्धिले सन् २०३० सम्ममा फ्युजन प्रविधिबाट बिजुली उत्पादन गर्ने चीनको महत्त्वाकांक्षी योजनामा ठूलो कोसेढुंगा थपेको छ ।
यस सफलताले चीनलाई कार्बनमुक्त ऊर्जाको विश्वव्यापी दौडमा अग्रणी स्थानमा उभ्याएको छ । त्यसलाई वैज्ञानिकहरू ऊर्जाको अन्तिम र सर्वोत्तम स्रोत मान्छन् ।
चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्सेज अन्तर्गतको इन्स्टिच्युट अफ प्लाज्मा फिजिक्सले विकास गरेको यो चुम्बक विशाल अंग्रेजीको डी अक्षर आकारको संरचना हो । यसको लम्बाइ २१ मिटर र चौडाइ १२ मिटर रहेको छ भने यसको कुल तौल ५८२ टन छ ।
यसलाई ‘कृत्रिम सूर्य’ भनिनुको कारण यो एउटा यस्तो आणविक फ्युजन रियाक्टर हो जसले सूर्यभित्र हुने ऊर्जा उत्पादनको प्रक्रियालाई नै पृथ्वीमा दोहोर्याउँछ । यसले १० करोड डिग्री सेल्सियसभन्दा बढीको तापक्रममा हाइड्रोजनका परमाणुहरूलाई जोडेर अत्यधिक ऊर्जा पैदा गर्छ । यसमा कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन हुँदैन र यो पूर्ण रूपमा सुरक्षित मानिन्छ ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यसले भविष्यमा बिजुलीको कहिल्यै नसकिने र स्वच्छ स्रोत प्रदान गर्नेछ ।
अनुसन्धाताहरूका अनुसार, यो हालसम्म निर्माण गरिएको फ्युजन रियाक्टरकै सबैभन्दा ठूलो सुपरकन्डक्टिङ म्याग्नेट हो । यसको आकार विश्वकै ठूलो फ्युजन परियोजना आईटीईआरका लागि बनाइएका चुम्बकहरू भन्दा १.३ गुणा ठूलो छ र यसमा सञ्चित ऊर्जा क्षमता पनि तीन गुणा बढी रहेको छ ।
यो चुम्बकको मुख्य काम रियाक्टरभित्र १० करोड डिग्री सेल्सियससम्म पुग्ने तातो ग्यास वा प्लाज्मालाई शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्रको मद्दतले नियन्त्रणमा राख्नु हो ताकि उक्त तातो ग्यासले रियाक्टरको भित्ता छुन नपाओस् ।
यो विशाल चुम्बकसँगै वैज्ञानिकहरूले फ्युजन रियाक्टरको मुटु मानिने उच्च तापक्रमको सुपरकन्डक्टिङ सेन्ट्रल सोलेनोइड कोइलको पनि सफल परीक्षण गरेका छन् । कारको इन्जिनमा हुने स्पार्क प्लगले जस्तै यो अंगले फ्युजनका लागि आवश्यक प्लाज्मालाई प्रज्वलित गर्न र टिकाउन मद्दत गर्छ ।
चीनका अनुसार, यी दुवै प्रविधिहरू पूर्ण रूपमा स्वदेशी सामग्री र उत्पादन क्षमता प्रयोग गरेर विकास गरिएका हुन् जसले गर्दा अब महत्त्वपूर्ण फ्युजन पाटपुर्जाका लागि विदेशी आपूर्तिकर्तामाथि निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता हटेको छ ।
६ वर्ष लामो यस अनुसन्धान कार्यक्रमबाट ४७ वटा पेटेन्ट र २५ वटा औद्योगिक मापदण्डहरू स्थापना भएका छन् ।
यस चुम्बकको निर्माणमा असाधारण इन्जिनियरिङ शुद्धताको प्रयोग गरिएको छ । यसले माइनस २६९ डिग्री सेल्सियसको अत्यधिक चिसोमा ६० वर्षसम्म निरन्तर काम गर्नुपर्ने हुन्छ जसमा उच्च विद्युत् प्रवाह, तीव्र विकिरण र मेकानिकल बल सहन सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।
इन्जिनियरहरूले यसको महत्त्वपूर्ण जोर्नीहरूमा विद्युतीय अवरोधलाई लगभग शून्यमा झारेका छन् । त्यसले गर्दा १ लाख एम्पियरभन्दा बढीको विद्युत् कुनै पनि ऊर्जा क्षति बिना प्रवाह हुन सक्छ । व्यावसायिक फ्युजन रियाक्टरका लागि यो एक अनिवार्य आवश्यकता हो ।
यो नयाँ सफलता चीनको फ्युजन अनुसन्धानमा बढ्दो विज्ञताकै परिणाम हो । यसै वर्ष चीनको एक्सपेरिमेन्टल एडभान्स्ड सुपरकन्डक्टिङ टोकामाकले १० करोड डिग्री सेल्सियसको तापक्रममा १ हजार ६६ सेकेन्डसम्म प्लाज्मालाई टिकाएर विश्व कीर्तिमान कायम गरेको थियो ।
चीनले व्यावसायिक फ्युजनका लागि तीन चरणको मार्गचित्र तयार पारेको छ जसअन्तर्गत सन् २०२७ को अन्त्यसम्ममा अर्को रियाक्टर निर्माण गरिनेछ र सन् २०३० सम्ममा पहिलोपटक फ्युजनबाट बिजुली उत्पादन गरिनेछ । चीनले अन्ततः चाइना फ्युजन इन्जिनियरिङ डेमोन्स्ट्रेसन रियाक्टर निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ जुन विश्वकै पहिलो फ्युजन शक्ति प्रदर्शन केन्द्र बन्न सक्छ ।
यति ठूलो सफलताका बावजुद अनुसन्धाताहरूले अझै धेरै चुनौतीहरू बाँकी रहेको बताएका छन् । रियाक्टरलाई पूर्ण रूपमा जोड्ने, दीर्घकालीन परीक्षण गर्ने र प्रयोग गरिएको ऊर्जाभन्दा बढी ऊर्जा उत्पादन गर्ने कुरा अझै बाँकी नै छन् ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, प्रत्येक यस्ता प्राविधिक सफलताले पृथ्वीमा असीमित ऊर्जाको सपनालाई वास्तविकताको नजिक पुर्याएको छ । यसले भविष्यमा विश्वको विद्युत् उत्पादन प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
प्रतिक्रिया