अमेरिका र साउदी अरबबीच ऐतिहासिक नागरिक आणविक सम्झौता

एजेन्सी । अमेरिका र साउदी अरबबीच नागरिक आणविक शक्तिका सम्बन्धमा एक ऐतिहासिक सम्झौता भएको अमेरिकी ऊर्जा विभागले बुधबार जनाएको छ । यस सम्झौताले साउदी अरबलाई अमेरिकी प्रविधि प्रयोग गरेर आणविक रियाक्टरहरू निर्माण गर्न र युरेनियम संवर्धन गर्न अनुमति दिनेछ ।

साउदी अरबसँगको यो नागरिक परमाणु सम्झौता राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको पहिलो कार्यकाल र पूर्व राष्ट्रपति जो बाइडनको कार्यकालदेखि नै वर्षौंदेखि प्रक्रियामा थियो ।

तर, आणविक अप्रसार समूहहरूले यसले साउदी अरबलाई परमाणु हतियार विकास गर्ने बाटो खोलिदिन सक्ने भन्दै चेतावनी दिएका कारण अहिलेसम्म कुनै सम्झौता हुन सकेको थिएन ।

बाइडनको योजनाको विपरीत वर्तमान सम्झौतामा कथित थप प्रोटोकल समावेश गरिएको छैन । त्यसले संयुक्त राष्ट्रसंघको अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा निकाय (आईएईए) लाई आकस्मिक र गहिरो निरीक्षण गर्न अनुमति दिन्थ्यो ।

यस सम्झौताले साउदी अरबलाई युरेनियम संवर्धन गर्न र आणविक फोहोरलाई पुनः प्रशोधन गर्न पनि अनुमति दिनेछ जुन दुवै आणविक हतियार बनाउनका लागि सम्भावित मार्गहरू हुन् । सन् २००९ मा अमेरिकासँग यस्तै सम्झौता गर्दा संयुक्त अरब अमिरात यी दुवै काम नगर्न सहमत भएको थियो ।

अमेरिकी ऊर्जामन्त्री क्रिस राइट र उनका साउदी समकक्षी राजकुमार अब्दुलअजीज बिन सलमानले यस सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका छन् । यसलाई १२३ सम्झौता भनिन्छ । ऊर्जा विभागको विज्ञप्ति अनुसार, यसका साथै द्विपक्षीय सुरक्षा सम्झौतामा पनि हस्ताक्षर गरिएको छ ।

प्रशासनले यो सम्झौता अमेरिकी आणविक ऊर्जा ऐनका अप्रसार सम्झौताहरू अनुरूप रहेको बताएको छ जुन विश्वकै सबैभन्दा कडा मानिन्छन् । साउदी अरबले लामो समयदेखि अमेरिकासँग साझेदारी नगरे उसले फरक मापदण्ड भएका चीन वा रुससँग साझेदारी गर्न सक्छ ।

ऊर्जा विभागले यो सम्झौता अब अमेरिकी संसदमा जाने जानकारी दिएको छ । ९० सत्र दिनभित्र संसद्ले यसको विरोधमा मतदान नगरेमा यो सम्झौता लागू हुनेछ । तर, राष्ट्रपतिको भिटो उल्ट्याउनका लागि दुईतिहाइ बहुमत आवश्यक पर्नेछ ।
केही आणविक विज्ञहरूले सांसदहरूलाई यो सम्झौताको विपक्षमा मतदान गर्न आह्वान गरेका छन् ।

‘हामी संसद्का दुवै पक्षका सदस्यलाई यसका जोखिमहरू पहिचान गर्न र पश्चिम एसियामा आणविक प्रसारको ढोका अझ फराकिलो हुन नदिन ट्रम्पको साउदी अरबसँगको प्रस्तावित आणविक सम्झौतालाई अस्वीकार वा परिमार्जन गर्न आफ्नो शक्तिको प्रयोग गर्न आग्रह गर्छौं,’ आर्म्स कन्ट्रोल एसोसिएशनका अप्रसार नीति निर्देशक केल्सी डेभनपोर्टले भने ।

एपी१००० रियाक्टरहरूको निर्माणका लागि भएको करिब ३० वर्षको यो सम्झौता दशौं अर्ब डलरको छ जसबाट क्यानडास्थित क्यामेको र ब्रुकफिल्ड एसेट म्यानेजमेन्टको संयुक्त स्वामित्वमा रहेको वेस्टिङहाउस कम्पनी लाभान्वित हुनेछ ।

उद्योग स्रोतका अनुसार, यस सम्झौताका लागि साउदी अरबमा अमेरिकी प्रविधि प्रयोग गर्ने बारेमा सम्भाव्यता अध्ययन आवश्यक छ । अध्ययन र आणविक पावर प्लान्ट निर्माण तथा युरेनियम संवर्धनको सुस्त गतिको अर्थ पूर्वाधार निर्माण हुन धेरै वर्ष लाग्न सक्छ ।

साउदीले परमाणु हतियार निर्माण गरोस् भन्ने नचाहेको साउदी युवराज मोहम्मद बिन सलमानले पटक–पटक भन्दै आएका छन् । तर, इरानले आणविक हतियार बनाएमा साउदीले पनि बनाउनेछ ।

इरानसँगको अमेरिका–इजरायल युद्ध लम्बिँदै जाँदा धेरै डेमोक्रेटिक सांसदहरूले यस सम्झौताले पश्चिम एसियामा हतियारको होड सुरु गर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् ।

‘उनीहरूले साउदी अरब जस्तो युद्धकारी र निरंकुश राष्ट्रलाई परमाणु हतियार प्रविधि विकास गर्न अनुमति दिइरहेका छन् जबकि इरानको परमाणु बम रोक्ने बहानामा इरानसँग युद्ध सुरु गरिरहेका छन्,’ डेमोक्रेट सिनेटर एडवर्ड मार्कीले भने, ‘यस सम्झौताले हामी सबैलाई असुरक्षित बनाउनेछ ।’

रिपब्लिकन सिनेटर जिम रिचले भने साउदी युवराजको कुरामा सहमति जनाउँदै यो सम्झौताले दुवै देशलाई फाइदा पुग्ने बताएका छन् ।