इरान युद्ध टुंगोमा पुग्न लागेको हो ?

काठमाडौं । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरान युद्ध अन्त्यका लागि आइतबार सम्झौता हुने घोषणा गरेका छन् । उनले शनिबार बयान दिँदै इरानसँग नयाँ सम्झौता हुन लागेको र त्यसले इरानलाई आणविक हतियार बनाउनबाट रोक्ने तथा हर्मुज जलयोजक पुनः खोल्ने दाबी गरेका थिए ।

तर, इरानले असमझदारीहरू कायम रहेको भन्दै आइतबार नभई भविष्यको कुनै समयमा सम्झौता हुन सक्ने जनाएको छ ।
यसैबीच पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज शरिफले पनि शान्ति सम्झौताको तयारी भइरहेको बताएका छन् । तर, इरानले भने कुनै पनि कुरा अन्तिम टुंगोमा नपुगेको बताएको छ ।

पछिल्ला दिनहरूमा इरान, इजरायल र अमेरिकाबीच निकै भीषण झडपहरू भएका छन् । ट्रम्प एकातिर इरानको तेल टर्मिनल खार्ग टापुमा आक्रमण गर्ने धम्की दिन्छन् भने अर्कोतिर कूटनीतिक सफलताको दाबी गर्छन् । यस्तो दोधारे चरित्रले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा अमेरिकाको विश्वसनीयता घटेको छ ।

वाशिङटन र तेहरान दुवैले सम्भावित सम्झौतालाई आफ्नो जीतको रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेका छन् । इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराक्चीले अमेरिका विरुद्धको युद्धमा इरान विजयी भएको दाबी गरेका छन्। प्रस्तावित सम्झौतामा हर्मुज जलयोजक खोल्ने, इरानी बन्दरगाहमाथिको अमेरिकी जलसैनिक नाकाबन्दी हटाउने र इरानको जफत गरिएको २४ अर्ब डलर फुकुवा गर्ने जस्ता शर्तहरू रहेको इरानी पक्षको दाबी छ ।

तर, अमेरिकी अधिकारीहरूले भने इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्ने र क्षेत्रीय मिलिसियाहरूलाई समर्थन गर्न छोड्नुपर्ने शर्तहरू राखेका छन् । यी दुई पक्षका दाबीहरू बीचको आकाश–जमिनको भिन्नताले सम्झौताको भविष्यमाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ ।

यसरी ट्रम्पले बारम्बार इरानसँग सम्झौता हुन लागेको पनि भन्ने अनि सँगसँगै इरानमाथि आक्रमण पनि गर्ने बेहोरा देखाएर संसारलाई दिग्भ्रमित बनाइरहेका छन् । अमेरिकाको आक्रमणपछि इरानले पनि अमेरिकी सैन्य अड्डा रहेका खाडी मुलुकहरूमा क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रहार गर्दै आएको छ ।

इरान र अमेरिकाबीच वास्तविक सम्झौता भएमा हर्मुज जलयोजकलाई सुरक्षित आवागमनका लागि पुनः खोल्ने सकिने भनी सारा संसारले आशा गरिरहेको छ । तर, हर्मुज खोल्न वा शान्तिबहाली गर्नका लागि सानातिना समझदारी पत्र तयार भए पनि गम्भीर र अर्थपूर्ण सफलता प्राप्त हुनु अहिलेका लागि असम्भव देखिन्छ ।

अमेरिकाले विपक्षीको पूर्ण आत्मसमर्पण मात्र स्वीकार गर्ने गरेकाले शान्ति सम्झौताको सम्भावना झिनो मात्र छ । अमेरिका आफूले शत्रु मानेको देशलाई कुनै पनि रणनीतिक सहुलियत दिन तयार हुँदैन ।

तेहरानमा पूर्ण सत्ता परिवर्तन गर्ने र इरानी राज्यलाई अमेरिकी स्वार्थको अधीनमा राख्ने उद्देश्यका साथ ट्रम्पले इजरायलको समर्थनमा इरानसँगको द्वन्द्व सुरु गरेका थिए । ट्रम्पको रणनीति भेनेजुएलाको काराकस अपरेशनबाट प्रभावित थियो । त्यहाँ जस्तै गरी उनले ऊर्जा भण्डारमाथि प्रभुत्व जमाएर आर्थिक एवम् भूराजनीतिक लाभ प्राप्त गर्ने सोच राखेका थिए । तर, इरानको सन्दर्भमा यो ठूलो रणनीतिक भूल साबित भयो ।

अमेरिकी प्रशासनले सजिलै इरानी शासनलाई ध्वस्त पार्न सकिने गलत अनुमान गरेको थियो । तर, उनीहरूले यसका दीर्घकालीन परिणामहरू, जस्तै खाडी राष्ट्रहरूमाथिको आक्रमण, पश्चिम एसियाली क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य पूर्वाधारहरूमाथिको प्रहार वा हर्मुज जलयोजकको अवरोधबाट सिर्जना हुने विश्वव्यापी ऊर्जा संकटको बारेमा सोचेका थिएनन् ।

ट्रम्पले आफ्ना पूर्ववर्ती राष्ट्रपति बाराक ओबामाको पालामा भएको आणविक सम्झौतालाई तुष्टीकरण भन्दै च्यातिदिएका थिए । त्यसैले अहिले उनी आफैं अर्को सम्झौतामा पुग्नु राजनीतिक रूपमा आत्मघाती हुन सक्छ । विशेषगरी इजरायली लबीले अमेरिकालाई युद्ध जारी राख्नका लागि दबाब दिइरहेको छ ।

वास्तवमा इरान ट्रम्पका लागि दलदल बनेको छ जहाँबाट बाहिर निस्कने कुनै स्पष्ट बाटो छैन । उनले द्वन्द्व जारी राख्दाका परिणामहरू त बुझेका छन्, तर राजनीतिक रूपमा इरानको पूर्ण आत्मसमर्पण भन्दा कम केही पनि स्वीकार गर्न उनी असमर्थ छन् । यसले गर्दा कहिले सम्झौताको आशा र कहिले कडा धम्कीका बीच असंगत शान्ति प्रक्रियाको अवस्था सिर्जना भएको छ ।

ट्रम्पले वास्तवमा कुनै गम्भीर सम्झौता चाहेका छैनन् । उनको सन्देश प्रवाहलाई बजार हेरफेर (मार्केट म्यानिपुलेशन) को रणनीतिको रूपमा हेर्नुपर्छ । ट्रम्पले प्रायः आफ्ना विनाशकारी विदेश नीतिहरूबाट हुने आर्थिक क्षतिलाई घटाउन र बजारको आत्मविश्वास बढाउन खोक्रो आशावादी बयानहरू दिने गरेका छन् । चीनसँगको व्यापार युद्धमा पनि यो रणनीति धेरैपटक प्रयोग गरिएको थियो ।

इरान युद्धले विश्वव्यापी तेलको मूल्य बढाइरहेकाले गर्दा ट्रम्पले मूल्य घटाउनका लागि शान्तिको आशा देखाउने वा विजयको घोषणा गर्ने गर्छन् । तर, व्यवहारमा केही पनि परिवर्तन हुँदैन ।

इरानले ट्रम्पको शर्तमा आत्मसमर्पण गर्ने कुनै लक्षण देखाएको छैन । इरानले कडा प्रहारहरू सहेर भए पनि अमेरिकासँग बदला लिन सक्ने र यस क्षेत्रमा अमेरिकी र उसका सहयोगीहरूको स्वार्थलाई ठूलो नोक्सानी गर्न सक्ने क्षमता प्रदर्शन गरिसकेको छ ।

इरानका लागि अहिलेको यथास्थिति स्वीकार्य छैन किनभने यसले अमेरिका र इजरायललाई आफूमाथि चाहेको बेला आक्रमण गर्ने छुट दिन्छ । ट्रम्पका कार्यहरूले परिस्थितिलाई अस्तित्वको लडाइँमा परिणत गरिदिएका छन् जहाँ अमेरिका पछि हट्न सक्दैन र इरानले अपमानजनक शर्तहरू मान्न सक्दैन ।

इजरायलले अमेरिका र इरानबीचको सम्भावित सम्झौताप्रति गम्भीर असन्तुष्टि व्यक्त गरेको छ । प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूले लेबननमा सैन्य कारबाही रोक्नका लागि अमेरिकाले दिएको दबाबको विरोध गरिरहेका छन् । इजरायली सेनाले लेबननको विभिन्न भागहरूमा हवाई आक्रमण जारी राखेको छ ।

यसले गर्दा अहिलेको परिस्थिति चक्रव्यूहमा फसेको छ । यो ह्वाइट हाउसले कहिल्यै अन्त्य नहुने युद्ध (फरेभर वार्स) रोक्नका लागि गरेको वाचाको ठ्याक्कै उल्टो हो ।

गत जुन ११ मा अमेरिका र इरान पूर्ण युद्धको संघारबाट केही पछि हटेका थिए । अमेरिकी सेनाले लगातार तेस्रो रात इरानमाथि आक्रमण गर्ने बताएको केही घण्टापछि ट्रम्पले उक्त आक्रमण स्थगित गरेका थिए । इरानी सेनाले पनि अमेरिकाले आफ्नो धम्की कार्यान्वयन गरेमा पहिले भन्दा पनि गम्भीर प्रतिक्रिया पाउने चेतावनी दिएको थियो ।

ट्रम्पले वार्तामा प्रगति भएको दाबी गर्दै आक्रमण रोकेको बताए पनि इरानको विदेश मन्त्रालयले भने कुनै पनि ठोस सम्झौता नभएको र सबै दाबीहरू अड्कलबाजी मात्र भएको स्पष्ट पारेको थियो । कुनै सम्झौता भइहाले पनि त्यो समझदारी पत्र मात्र हुनेछ । यसले इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल क्षमता र आणविक कार्यक्रम जस्ता गम्भीर मुद्दाहरूमा कुराकानी गर्ने एउटा ढाँचा मात्र तयार गर्नेछ ।

अमेरिकी सेनाका रणनीतिकार कार्ल भोन क्लाउजविजले आफ्नो पुस्तक ‘अन वार’ मा युद्ध अन्य माध्यमबाट गरिने राजनीतिको निरन्तरता हो भनेका थिए । स्पष्ट राजनीतिक उद्देश्य र रणनीतिक योजनासँग जोडिएको अवस्थामा मात्र युद्धको ठूलो लागत न्यायोचित ठहर्छ । तर, वाशिङटनको इरान नीतिमा कुनै स्पष्ट योजना देखिँदैन ।

ट्रम्पले इरानलाई आणविक हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्ने चाहना बाहेक कुनै स्पष्ट विजयको परिभाषा दिन सकेका छैनन् ।

तेहरानको शासन कमजोर छ र नेतृत्वलाई ध्वस्त पार्ने बित्तिकै त्यहाँ लोकतन्त्र आउनेछ भन्ने गुप्तचरी रिपोर्टहरू पूर्णतः गलत साबित भएका छन् । वास्तवमा इरान लरतरो राज्य होइन । यो राज्य सहितको मिलिसिया हो जहाँ इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) को ठूलो पकड छ ।

इरानको सैन्य संरचना अमेरिकी सेनाको ठूलो दबाबलाई सहेर लामो समयसम्म टिकिरहन सक्ने खालको छ । युद्धको आरम्भिक हप्ताहरूमा गरिएको भीषण बमवर्षाले इरानी शासनलाई कमजोर पार्नुको सट्टा झन् एकजुट र दृढ बनाएको छ ।

पूर्व सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेईको पालामा इरानले ‘पर्ख र हेर’ को नीति अपनाउने गरेको थियो तर अहिलेको नेतृत्व निकै आक्रामक बनेको छ । उसले अमेरिका र इजरायली आक्रमणको तत्काल र कडा प्रतिवाद गर्ने गरेको छ । उदाहरणका लागि, जुन ८ मा इरानले इजरायलतर्फ मिसाइलहरूको वर्षा गरेको थियो । लेबनानमा इजरायलको बढ्दो सैन्य अभियानको विरोधमा यो कारवाही चलाइएको थियो ।

पूर्ण युद्ध पुनः सुरु भएमा इरानले यमनका हुती विद्रोहीहरूलाई परिचालन गरेर बाब अल–मान्डेब जलयोजक बन्द गर्न सक्ने प्रबल सम्भावना छ । यो साउदी तेल र खाडी राष्ट्रहरूको समुद्री व्यापारका लागि वैकल्पिक र महत्त्वपूर्ण बाटो हो किनकि हर्मुज जलयोजक पहिले नै अवरुद्ध छ । हुतीहरूले अक्टोबर २०२५ मा गाजामा युद्धविराम भएपछि जहाजहरूमाथि आक्रमण गर्न छोडेका थिए तर इरानसँगको युद्ध चर्किएमा उनीहरूले पुनः आक्रमण सुरु गर्ने चेतावनी दिइसकेका छन् ।

यसबाहेक इरानले खाडी राष्ट्रहरूमाथि प्रत्यक्ष र तीव्र आक्रमण गरी विश्वव्यापी ऊर्जा संकटलाई अझ भयावह बनाउनेछ । अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूले गर्दा आफूहरू असुरक्षित भएको महसुस गर्दै खाडीका राजतन्त्रहरूले अमेरिकासँगको साझेदारीमा पुनर्विचार गर्न सक्छन् । त्यो अमेरिकाका लागि ठूलो रणनीतिक हार हुनेछ ।

यसरी हेर्दा ट्रम्पले सुरु गरेको यो द्वन्द्व अहिले एउटा यस्तो मोडमा पुगेको छ जहाँ न त पूर्ण युद्ध सम्भव छ, न त स्थायी शान्ति । अमेरिकाले इरानको पूर्ण आत्मसमर्पण खोजिरहेको छ र त्यो इरानका लागि असम्भव छ । इरानले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि प्रतिकार गरिरहेको छ ।

यस गतिरोधले विश्व अर्थतन्त्र र भूराजनीतिक स्थिरतालाई लामो समयसम्म जोखिममा पारिरहने देखिन्छ ।