‘द डूम लूप’: बदलिँदो विश्व अर्थव्यवस्थाको सटीक चित्रण गर्न सक्षम पुस्तक

विगत केही वर्षयता विश्व व्यवस्थामा आमूल परिवर्तन भइरहेको छ । अमेरिकाको एकध्रुवीय व्यवस्था क्रमशः क्षयीकरण हुँदै बहुध्रुवीय व्यवस्थाको उदय भइरहेको छ । यसलाई बुझाउनका लागि विभिन्न विद्वानहरूले आआफ्नै विश्लेषणहरू पस्किरहेका छन् ।

त्यही सिलसिलामा प्रख्यात अर्थशास्त्री ईश्वर एस. प्रसादद्वारा लिखित पुस्तक ‘द डूम लूपः ह्वाइ द वर्ल्ड इकोनोमिक अर्डर इज स्पाइरालिङ इन्टु डिसअर्डर’ प्रकाशन भएको छ । वर्तमान समयको विश्व अर्थतन्त्र र राजनीतिको गहन, विचारोत्तेजक र समयसापेक्ष विश्लेषणका रूपमा यो पुस्तक आएको छ ।

अमेरिकाको कोर्नेल विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनका सिनियर फेलो प्रसादले यस कृतिमार्फत २१औं शताब्दीको विश्व व्यवस्था कसरी एक खतरनाक र विनाशकारी चक्र अर्थात् ‘डूम लूप’ मा फसेको छ भन्ने कुरालाई सप्रमाण व्याख्या गरेका छन् ।

यो पुस्तक आर्थिक तथ्यांकहरूको संग्रह मात्र नभई यसले भूराजनीति, प्रविधि, र सामाजिक मनोविज्ञानलाई समेत एउटै सूत्रमा उनेर विश्वव्यापी अस्थिरताको जरो पहिल्याउने प्रयास गरेको छ ।

विश्व शक्ति सन्तुलनमा आएको ऐतिहासिक परिवर्तन र त्यसले निम्त्याएको अस्थिरता यस पुस्तकको केन्द्रीय विषयवस्तु हो । लेखकले सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटनपछि सुरु भएको अमेरिकी एकध्रुवीय वर्चस्वको युग कसरी बिस्तारै अन्त्य हुँदैछ भन्ने सन्दर्भबाट आफ्नो विश्लेषण सुरु गरेका छन् ।

सन् २००० को सुरुवाती दशकमा अमेरिका र उसका पश्चिमा सहयोगी राष्ट्रहरू (जी७) ले विश्व अर्थतन्त्रको दुईतिहाइ हिस्सा ओगट्थे । तर, पछिल्लो दुई दशकमा चीनको अभूतपूर्व उदय र भारत जस्ता उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको विकासले यो चित्र पूर्ण रूपमा बदलिदिएको छ । अहिले गैरपश्चिमी ब्रिक्स समूहले जी७ लाई जीडीपीको मामिलामा उछिनिसकेको छ ।

प्रसादका अनुसार, यो संक्रमणकालीन अवस्था आफैंमा अस्थिर छ । पश्चिमा शक्तिहरूले आफ्नो पुरानो नियन्त्रण गुमाउन नचाहनु र नयाँ शक्तिहरूले विश्व व्यवस्थामा आफ्नो उचित हिस्सा खोज्नुका बीचमा सिर्जना भएको द्वन्द्वले पुरानो ‘नियममा आधारित विश्व व्यवस्था’ लाई क्षतविक्षत बनाउँदै लगेको छ ।

मुद्रा र आर्थिक शक्तिको राजनीति पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो हो । लेखकले अमेरिकी डलरको ‘अमर’ जस्तो देखिने प्रभुत्व र यसलाई चुनौती दिन खोज्ने प्रयासहरूको विस्तृत चर्चा गरेका छन् ।

अमेरिकामा बढ्दो सार्वजनिक ऋण, राजनीतिक ध्रुवीकरण र संस्थागत क्षयका बाबजुद पनि डलर अझै किन विश्वको प्रमुख मुद्राका रूपमा टिकिरहेको छ भन्ने विरोधाभासलाई प्रसादले निकै रोचक ढंगले केलाएका छन् । डलर बलियो हुनुको कारण अमेरिकाको गुण मात्र नभई बाँकी विश्वका विकल्पहरूको कमजोरी पनि हो भनी उनी तर्क गर्छन् ।

युरो र चिनियाँ युआनले अझै पनि डलरको ‘सुरक्षित आश्रय’ को स्थितिलाई विस्थापित गर्न सकेका छैनन् । तर, अमेरिकाले डलरलाई भूराजनीतिक हतियार वा आर्थिक प्रतिबन्धका रूपमा प्रयोग गर्दा विश्व आर्थिक प्रणाली खण्डित भइरहेको छ । त्यसले अन्ततोगत्वा अस्थिरतालाई नै मलजल गर्छ ।

भूमण्डलीकरण वा विश्वव्यापीकरणको बदलिँदो स्वरूपलाई पनि यस पुस्तकले गम्भीरताका साथ उठाएको छ । सन् १९९० को दशकमा भूमण्डलीकरणलाई सबैको हित हुने र विश्वलाई जोड्ने माध्यमका रूपमा लिइन्थ्यो । तर, अहिले आएर यो जिरो–सम गेम अर्थात् एउटाको फाइदा अर्काको घाटा हुने खेलमा परिणत भएको लेखकको विश्लेषण छ ।

भारतले अपनाएको मुद्दामा आधारित गठबन्धनको नीतिले छोटो अवधिको फाइदा दिए पनि यसले दीर्घकालीन स्थिरतामा योगदान गर्छ कि गर्दैन भन्नेमा लेखकले सन्देह व्यक्त गरेका छन्

चाइना शकका कारण विकसित देशहरूमा रोजगारी गुम्नु र त्यसले निम्त्याएको लोकतान्त्रिक वितृष्णाले गर्दा संरक्षणवाद र संकीर्ण राष्ट्रवाद बढेको छ । अहिले विश्व अर्थतन्त्र फ्रेन्ड–सोरिङ (आफ्ना मित्र राष्ट्रहरूसँग मात्र व्यापार गर्ने) को बाटोमा छ ।
यसले गर्दा विश्व आपूर्ति शृंखला झन् महँगो र जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ । यसकारण विशेषगरी साना र विकासोन्मुख राष्ट्रहरू मारमा परेका छन् । उनीहरूले भूमण्डलीकरणको लाभ लिनै बाँकी थियो ।

प्रविधिलाई लेखकले वरदान र अभिशाप दुवैको रूपमा चित्रण गरेका छन् । एआई र डिजिटल मुद्राले आर्थिक समावेशीकरणमा मद्दत गरेको भए पनि यसका नकारात्मक पाटोहरू झन् डरलाग्दा हुँदै गएका छन् ।

लेखकले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभव जोड्दै सामाजिक सञ्जाल कसरी गलत सूचना र घृणा फैलाउने माध्यम बनेका छन् भन्ने कुरा उल्लेख गरेका छन् । चीन जस्ता देशहरूले प्रविधिलाई नागरिकमाथि निगरानी गर्ने हतियारका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् भने लोकतान्त्रिक देशहरूमा यसले राजनीतिक ध्रुवीकरण बढाएको छ ।

प्रविधिको क्षेत्रमा अमेरिका र चीन बीचको प्रतिस्पर्धाले गर्दा एउटा डिजिटल फलामे पर्दा सिर्जना भइरहेको छ । यसले विश्वलाई शीतकालमा जस्तै पुनः दुई कित्तामा बाँड्न सक्छ ।

मध्यम शक्तिराष्ट्रहरूको भूमिका र उनीहरूको कठिन छनोटलाई पुस्तकको एउटा छुट्टै खण्डमा चर्चा गरिएको छ । भारत, इन्डोनेसिया, भियतनाम र सिंगापुर जस्ता देशहरू अहिले अमेरिका र चीन बीचको चपेटामा परेका छन् ।

भारतले अपनाएको मुद्दामा आधारित गठबन्धनको नीतिले छोटो अवधिको फाइदा दिए पनि यसले दीर्घकालीन स्थिरतामा योगदान गर्छ कि गर्दैन भन्नेमा लेखकले सन्देह व्यक्त गरेका छन् । यी देशहरूले कुनै एक महाशक्तिको पूर्ण पक्ष लिन नचाहँदा विश्व व्यवस्था झन् बढी तरल र अनिश्चित बनेको छ ।

ईश्वर प्रसादको समग्रतामा आधारित दृष्टिकोण पुस्तकको सबल पक्ष मान्नुपर्छ । उनले अर्थशास्त्रलाई गणितीय सूत्रमा मात्र सीमित नराखी यसलाई इतिहास, राजनीति र प्रविधिसँग जोडेका छन् ।

उनको लेखनशैली अत्यन्तै स्पष्ट र सर्वसाधारणले बुझ्न सक्ने खालको छ । जटिल भूराजनीतिक मुद्दाहरूलाई बुझाउन उनले प्रयोग गरेका उदाहरणहरू, जस्तै ‘गेम अफ थ्रोन्स’ को प्रसंग वा थाइल्यान्डको बाढीको उदाहरण, निकै प्रभावकारी छन् ।

साथै, लेखकको तटस्थता अर्को ठूलो शक्ति हो । उनले न त पश्चिमा लोकतन्त्रको अन्धसमर्थन गरेका छन्, न त चिनियाँ मोडलको । उनले दुवै प्रणालीका कमजोरी र शक्तिहरूलाई उत्तिकै निर्ममताका साथ केलाएका छन् ।

‘द डूम लूप’ वर्तमान विश्वले भोगिरहेको अनिश्चितताको एउटा प्रमाणिक दस्तावेज हो । हामीले समयमै हाम्रा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई समावेशी, पारदर्शी र जवाफदेही बनाएनौं भने आधुनिक सभ्यता आफ्नै ‘डूम लूप’ मा फसेर ध्वस्त हुन सक्छ भनी यस पुस्तकले हामीलाई महत्त्वपूर्ण चेतावनी दिएको छ

अमेरिकी लोकतन्त्रमा देखिएको संस्थागत ह्रास र चिनियाँ मोडलमा रहेको पारदर्शिताको अभाव दुवैलाई उनले विश्वव्यापी अस्थिरताको कारक मानेका छन् ।

तर, पुस्तकका केही कमजोरीहरू पनि औंल्याउन सकिन्छ । पहिलो त, पुस्तकको शीर्षक र सार निकै निराशावादी देखिन्छ । लेखकले समस्याहरूको यति गहिरो र भयावह चित्र खिचेका छन् जसले पाठकलाई अब विश्व व्यवस्था सुधार हुनै सक्दैन कि भन्ने आभास दिलाउँछ । सुधारका सम्भावना र सकारात्मक प्रयासहरूलाई लेखकले केही ओझेलमा पारेको भान हुन्छ ।

दोस्रो कमजोरीका रूपमा समस्याहरूको ठोस समाधानको अभावलाई लिन सकिन्छ । लेखकले साहसी नेतृत्व र संस्थागत सुधारको आवश्यकता त औंल्याएका छन् तर आजको यति धेरै विभाजित र स्वार्थी विश्वमा ती कुराहरू कसरी सम्भव हुन्छन् भन्ने व्यावहारिक मार्गचित्र दिन सकेका छैनन् ।

तेस्रो, यो पुस्तक धेरै हदसम्म अमेरिका र चीनको खिचातानीमा केन्द्रित छ । यसले भारतको थोरबहुत चर्चा गरेको त छ तर अफ्रिका वा ल्याटिन अमेरिकाका साना राष्ट्रहरूको आवाज र उनीहरूको भूमिकालाई अझै बढी विस्तारमा समेट्न सकिने ठाउँ थियो ।

जे होस्, ‘द डूम लूप’ वर्तमान विश्वले भोगिरहेको अनिश्चितताको एउटा प्रमाणिक दस्तावेज हो । हामीले समयमै हाम्रा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई समावेशी, पारदर्शी र जवाफदेही बनाएनौं भने आधुनिक सभ्यता आफ्नै ‘डूम लूप’ मा फसेर ध्वस्त हुन सक्छ भनी यस पुस्तकले हामीलाई महत्त्वपूर्ण चेतावनी दिएको छ ।

ईश्वर प्रसादले पुस्तकमार्फत अर्थशास्त्री, राजनीतिकर्मी र सचेत नागरिकहरूलाई गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाएका छन् । यो पुस्तक ज्ञानको स्रोत मात्र नभई बदलिँदो विश्वको पदचाप बुझ्न मद्दत गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम पनि हो । विश्व अर्थतन्त्र र राजनीतिको भविष्यमा चासो राख्ने जोकोहीका लागि यो एक अपरिहार्य कृति हो ।