सुनको बदलिँदो पहिचानः सुरक्षित पैसा कि उतारचढावपूर्ण इन्डेक्स फन्ड ?

एजेन्सी । हालैका वर्षमा विश्वव्यापी भूराजनीतिक तनाव, विशेषगरी पश्चिम एसियामा चर्किएको युद्ध र अस्थिरता, का बीचमा पनि सुनको मूल्यमा अनपेक्षित गिरावट देखियो ।

सामान्यतया विश्वमा युद्ध वा संकट सुरु हुँदा लगानीकर्ताहरू सुरक्षित आश्रयस्थलको खोजीमा सुनतर्फ आकर्षित हुन्छन् र यसको मूल्य बढ्छ । तर, गत मार्च महिनामा मध्यपूर्वमा युद्ध जारी रहँदा पनि सुनको मूल्य ११.५ प्रतिशतले घट्यो । यस घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छः के सुनले आफ्नो परम्परागत पहिचान गुमाउँदैछ ?

एउटा धारणा के छ भने सुन अब पैसा रहेन । यो एउटा इन्डेक्स फन्ड जस्तो व्यवहार गर्न थालेको छ । यो सुन्दा सामान्य लागे पनि यसले हाम्रो लगानीको पोर्टफोलियो र केन्द्रीय बैंकहरूको रणनीतिमा ठूलो प्रभाव पार्छ ।

परम्परागत रूपमा सुनलाई हार्ड मनी मानिन्छ । पैसाको वास्तविक अर्थ हो– यसको नाम मात्रको मूल्य स्थिर रहन्छ । सरल शब्दमा भन्दा तपाईंले १०० रुपैयाँ बराबरको सुन राख्नुभयो भने, संकटको समयमा पनि त्यसले १०० रुपैयाँकै क्रयशक्ति प्रदान गरोस् । यो न त नाटकीय रूपमा बढ्छ, न त क्य्राश नै हुन्छ ।

केन्द्रीय बैंकहरूले आफ्नो सञ्चितिमा सुन राख्नुको मुख्य उद्देश्य पनि यही थियो । यो सुरक्षाको अन्तिम पर्खाल थियो । ‘तपाईंले सुन राख्नुहुन्छ, तर यसलाई कहिल्यै छुनुहुन्न ।’ विशेषगरी संकटको बेला त सुन बेच्ने कुरै आउँदैनथ्यो किनभने सबै कुरा असफल हुँदा सुनले नै अर्थव्यवस्थालाई थामिराख्छ भन्ने विश्वास थियो ।

तर, अहिले सुनको व्यवहार इन्डेक्स फन्ड जस्तो देखिन थालेको छ । इन्डेक्स फन्ड स्थिर हुँदैन । यो माथि जान्छ र तल झर्छ । यसलाई स्थिरताका लागि नभई समयसँगै हुने वृद्धिको फाइदा लिनका लागि राखिन्छ । र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, तपाईंलाई नगदको तत्काल आवश्यकता पर्दा तपाईं यसलाई बेच्नुहुन्छ ।

गत मार्च महिनामा टर्कीको केन्द्रीय बैंकले ठ्याक्कै यही गर्यो । आफ्नो मुद्रा लिराको मूल्य बचाउनका लागि टर्कीले ठूलो मात्रामा सुन बिक्री गरेर डलर खरिद गर्यो । पुरानो विचारधारा अनुसार यो एक प्रकारको विश्वासघात थियो किनभने संकटको समयमा सुन बेच्नु भनेको प्रणाली नै असफल हुनु मानिन्थ्यो ।

तर, नयाँ वित्तीय मोडल अनुसार यो एक तर्कसंगत व्यवहार हो । टर्कीले सुनको साथ छोडेको होइन । बरु उसले मूल्य बढिरहेको एउटा सम्पत्तिलाई बेचेर आफ्नो तत्कालको दायित्व पूरा गरेको हो ।

अहिले केन्द्रीय बैंकहरू कुन मोडलमा चलिरहेका छन् त ? यो बुझ्न आवश्यक छ । सुन अझै पनि पैसा हो भने यो संकटमा कहिल्यै घट्नु हुँदैन । तर, सुन इन्डेक्स फन्ड हो भने यो ठ्याक्कै त्यही समयमा घट्छ जब लगानीकर्ता वा बैंकहरूलाई सबैभन्दा बढी नगद वा तरलता आवश्यक पर्छ ।

मार्च महिनामा देखिएको तथ्यांक रोचक छ । एकातर्फ टर्कीले आफ्नो मुद्रा बचाउन सुन बेचिरहेको थियो भने अर्कोतर्फ चीनले १ लाख ६० हजार ट्रोय औंस सुन थप्यो । यसले के देखाउँछ भने विभिन्न देशहरूले सुनलाई फरक–फरक दृष्टिकोणले हेरिरहेका छन् ।

गोल्डम्यान स्याक्स जस्ता ठूला बैंकहरूले वर्षको अन्त्यसम्म सुनको मूल्य ५४ सय डलर देखि ६ हजार डलर प्रति औंससम्म पुग्ने लक्ष्य राखेका छन् । तर, प्रश्न यो हो कि यो वृद्धि संकटको सुरक्षाको रूपमा हुने हो कि वृद्धि सम्पत्तिको रूपमा ?

यी दुई कुराहरू पूर्ण रूपमा फरक हुन् । सुरक्षाका लागि राखिने सम्पत्तिले तपाईंको पैसा सुरक्षित राख्छ जबकि वृद्धि सम्पत्तिले तपाईंको धन बढाउँछ तर जोखिम पनि निम्त्याउँछ ।

यो बदलिँदो स्वरूपले व्यक्तिगत लगानीकर्ताको पोर्टफोलियो सोच्ने तरिकामा पनि परिवर्तन ल्याउँछ । तपाईंले सुनलाई एउटा सुरक्षित आश्रय मानेर लगानी गर्नुभएको छ भने तपाईंले यो बुझ्नुपर्छ कि भविष्यका संकटहरूमा यसको मूल्य घट्न पनि सक्छ किनभने संसारभरका केन्द्रीय बैंकहरूले यसलाई नगद जुटाउने माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन् ।

सुरक्षित आश्रयको भाष्य पुरानो मानसिक मोडलमा आधारित थियो । त्यो मोडल अझै वैध छ ? तथ्यहरूले भन्छन्—शायद छैन । सुनले केन्द्रीय बैंकहरूको बिमा पोलिसीको रूपमा काम गर्न छोड्यो भने यसको ठाउँ कसले लेला ? स्विस फ्य्रांक वा अन्य कुनै मुद्राले यसलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्ने स्पष्ट आधार अझै देखिएको छैन ।

यसको अर्थ केन्द्रीय बैंकहरू अहिले एउटा यस्तो अवस्थामा छन् जहाँ उनीहरूले बिमाको लागि डिजाइन गरिएको ठाउँमा इन्डेक्स फन्ड राखिरहेका छन् ।

सुनको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो छ र यसको महत्त्व समाप्त भएको छैन । तर, यसको भूमिका निश्चित रूपमा बदलिएको छ । यो अब स्थिर सम्पत्ति मात्र रहेन, एउटा गतिशील वित्तीय उपकरण बनेको छ ।

आजको विश्वमा हामीले कसैका भनाइ वा परम्परागत सिद्धान्तहरूमा मात्र भर पर्नु हुँदैन । बरु, बजारमा भइरहेका वास्तविक घटना र तथ्यहरूलाई हेर्नुपर्छ । केन्द्रीय बैंकहरूले नै संकटको बेला सुन बेच्न थाल्छन् भने यसले सुनको पवित्रता भन्दा पनि यसको उपयोगिता बढेको संकेत गर्छ ।

सुन अब सन्दुकमा थन्क्याएर राखिने धातु मात्र नभई बजारको उतारचढावसँगै खेल्ने एउटा शक्तिशाली आर्थिक सूचक बनेको छ ।

त्यसैले, अबको समयमा सुनमा लगानी गर्दा यसलाई सुरक्षा भन्दा पनि रणनीतिक सम्पत्तिको रूपमा हेर्नु नै बुद्धिमानी हुनेछ ।

बजारका तथ्यहरूले संकेत गरेअनुसार, हामी एउटा यस्तो युगमा प्रवेश गरिरहेका छौं जहाँ सुनको चमक यसको स्थिरतामा नभई यसको तरलता र मुनाफा दिने क्षमतामा निर्भर रहनेछ ।