भारत र बंगलादेशबीच सम्बन्ध क्रमशः सुध्रिँदै

एजेन्सी । भारत र बंगलादेश कूटनीतिक तनावको अवधिपछि पुनः संलग्नताको नयाँ चरणतर्फ अघि बढिरहेका छन् ।

त्यसअन्तर्गत दुवै पक्ष कूटनीतिक पहुँच र मुख्य क्षेत्रहरूमा केन्द्रित सहयोगमार्फत सम्बन्धलाई पुनः सुदृढ गर्न प्रयासरत छन् ।
हालैका छलफलहरू ऊर्जा सहयोग, भिसा प्रक्रियामा सहजता र सुरक्षा समन्वय जस्ता क्षेत्रहरूमा केन्द्रित भएका छन् । यो नयाँ संलग्नता ढाकामा भएको महत्त्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा आएको हो ।

बंगलादेश नेसनलिस्ट पार्टीका तारिक रहमानले फेब्रुअरीको सुरुमा भएको निर्णायक चुनावी विजयपछि फेब्रुअरी १७ मा प्रधानमन्त्रीको पदभार ग्रहण गरेका थिए ।

यस सन्दर्भमा एक महत्त्वपूर्ण विकास बंगलादेशका विदेशमन्त्री खलिलुर रहमानको अप्रिल ७ देखि ९ सम्मको नयाँ दिल्ली भ्रमण हो जसलाई ढाकाको विदेश मन्त्रालयले सद्भावना भ्रमणको रूपमा वर्णन गरेको छ । रहमान प्रशासन सत्तामा आएपछिको यो सबैभन्दा उच्च कूटनीतिक संलग्नतामध्ये एक थियो ।

नयाँ दिल्लीमा रहँदा खलिलुर रहमानले भारतका विदेशमन्त्री एस. जयशंकर, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास मन्त्री हरदीप सिंह पुरी र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभाल लगायत भारतीय वरिष्ठ नेतृत्वसँग शृंखलाबद्ध भेटवार्ता गरे । यी छलफलहरूमा बंगलादेशका परराष्ट्र मामिला सल्लाहकार हुमायुँ कबिर र भारतका लागि उच्चायुक्त रियाज हमिदुल्लाह जस्ता वरिष्ठ अधिकारीहरूको पनि सहभागिता थियो ।

दुवै देशले सहयोगका विभिन्न क्षेत्रहरूमा द्विपक्षीय सम्बन्धको गतिलाई निरन्तरता दिने महत्त्वमा जोड दिए । विशिष्ट क्षेत्रगत छलफलका साथै दुवै पक्षले व्यापक क्षेत्रीय र विश्वव्यापी घटनाक्रममा पनि विचार आदानप्रदान गरे ।

ऊर्जा वार्ताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा उभियो ।

आयातित इन्धनमा धेरै भर पर्ने बंगलादेशले भारतसँग डिजेल र मलको आपूर्ति बढाउन अनुरोध गरेको छ । बंगलादेशको विदेश मन्त्रालयको विज्ञप्ति अनुसार, रहमानले हालैका ढुवानीका लागि भारतलाई धन्यवाद दिँदै आन्तरिक माग पूरा गर्न थप परिमाणमा आपूर्ति माग गरे ।

नुमालिगढ रिफाइनरी र बंगलादेश पेट्रोलियम कर्पोरेसन बीचको सम्झौतामार्फत सन् २०१७ देखि आफ्नो छिमेकीलाई प्रशोधित पेट्रोलियम उत्पादनहरू आपूर्ति गर्दै आएको भारतले यसमा सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएको छ ।

विज्ञप्ति अनुसार, हरदीप सिंह पुरीले उक्त अनुरोधलाई सहज र सकारात्मक रूपमा विचार गरिने जानकारी दिए ।

हालैका तथ्यांकहरूले सहयोगको स्तरलाई उजागर गर्छन्ः

बंगलादेशले भारत–बंगलादेश मैत्री पाइपलाइनका साथै जलमार्ग र अन्य मार्गहरूबाट डिजेल प्राप्त गर्दै आएको छ । हालैका ढुवानीहरूमा लगभग १५ हजार टन डिजेल चरणबद्ध रूपमा आपूर्ति भइसकेको छ ।

थप ७ हजार टन डिजेल पाइपलाइनमार्फत पठाइँदै गरेको र यसअघिका ५ हजार टनका खेपहरू र त्यसपछिका आपूर्तिहरू पनि पूरा भइसकेको बताइएको छ ।

एएनआईले उल्लेख गरेका अधिकारीहरूका अनुसार, बंगलादेशले आगामी महिनाहरूका लागि करिब ४० हजार टन डिजेल आपूर्तिको प्रस्तावमा पनि छलफल गरिरहेको छ । त्यसलाई भारतले औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको छ ।

यी आपूर्तिहरू विशेषगरी महत्त्वपूर्ण छन् किनभने पश्चिम एसियामा भूराजनीतिक तनावका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा बजारहरू दबाबमा छन् । यसले आपूर्ति शृंखलाहरूमा अवरोध पुर्याएको छ र वैकल्पिक स्रोतहरूमा निर्भरता बढाएको छ ।

द्विपक्षीय व्यापार भारत र बंगलादेश सम्बन्धको मुख्य खम्बाका रूपमा रहेको छ यद्यपि हालैका वर्षहरूमा यसमा केही उतारचढाव देखिएको छ ।

आर्थिक वर्ष २०२५ मा कुल द्विपक्षीय व्यापार ११.२४ अर्ब डलर रह्यो जुन आर्थिक वर्ष २०२२ को १५.६८ अर्ब डलरको उच्च विन्दुबाट घटेको हो ।

भारततर्फ बंगलादेशको निर्यात सामान्य रूपमा बढेर १.७७ अर्ब डलर पुगेको छ जुन पहिले १.५७ अर्ब डलर थियो ।
भारतबाट हुने आयात ९.४४ अर्ब डलर रह्यो जसले भारतको पक्षमा उल्लेख्य व्यापार बचत कायम राखेको छ ।

असन्तुलनका बाबजुद दुवै पक्षले आर्थिक अन्तरनिर्भरतालाई स्थिरता दिने कारकका रूपमा हेर्छन्, विशेषगरी बंगलादेशले नयाँ नेतृत्वमा आफ्नो परराष्ट्र नीतिलाई थप अर्थतन्त्रमुखी दृष्टिकोणसँग मिलाउन खोजिरहेको छ ।

छलफलको अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भिसा सहजीकरणमा भएको प्रगति थियो ।

बंगलादेशको आधिकारिक विज्ञप्ति अनुसार, भारतले आउँदा हप्ताहरूमा बंगलादेशी नागरिकहरूका लागि भिसा प्रक्रिया सहज बनाउनेछ । ‘छलफलका क्रममा मन्त्री जयशंकरले बंगलादेशीहरूलाई दिइने भारतीय भिसा, विशेषगरी मेडिकल र बिजनेस भिसा आगामी हप्ताहरूमा सहज बनाइने बताउनुभयो,’ विज्ञप्तिमा भनिएको छ ।

यो कदमले सीमापार यात्रालाई पुनः सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ जुन सम्बन्धमा तनाव आएको समयमा प्रभावित भएको थियो ।

बंगलादेशको तर्फबाट भारतीय नागरिकहरूका लागि पर्यटकीय भिसा जारी गर्ने कार्य पुनः सुरु भएको छ । यसअघि चुनावसँग सम्बन्धित सुरक्षा चिन्ताका कारण यसलाई अस्थायी रूपमा स्थगित गरिएको थियो ।

दुवै देशका अधिकारीहरूले भिसा सेवालाई पूर्ण रूपमा सामान्य बनाउन बिस्तारै काम भइरहेको संकेत गरेका छन् ।

भारत–बंगलादेश वार्तामा सुरक्षा सहयोग, विशेष गरी सीमापार अपराध र सुपुर्दगीका मामिलाहरू, प्रमुखताका साथ उठेका छन् ।

साथै, विद्यार्थी कार्यकर्ता शरीफ उस्मान हादीको हत्याको सम्बन्धमा भारतमा पक्राउ परेका दुई बंगलादेशी नागरिकलाई स्वदेश फिर्ता गर्न दुवै पक्ष सहमत भएका छन् । ती संदिग्धहरू घटनापछि सीमा पार गरेर भागेका थिए ।

भारतले आफ्नो भूभाग बंगलादेशको हितविपरीतका गतिविधिमा प्रयोग हुन नदिने आफ्नो अडान दोहोर्याएको छ ।

यसैबीच बंगलादेशले पूर्व प्रधानमन्त्री शेख हसिना र पूर्व गृहमन्त्री असदुज्जमान खान कमलको सुपुर्दगीका लागि आफ्नो अनुरोध पुनः राखेको छ जसलाई बंगलादेशको अन्तर्राष्ट्रिय अपराध न्यायाधिकरणले अनुपस्थितिमा सजाय सुनाएको छ ।

सन् २०२४ मा बंगलादेशमा भएको राजनीतिक अशान्तिपछि दुई छिमेकीबीचको सम्बन्धमा चिसोपना आएको थियो । त्यसले अघिल्लो प्रशासनको बहिर्गमन र शेख हसिनाको भारत पलायन निम्त्याएको थियो ।

रहमानले प्रधानमन्त्रीको शपथ लिनुअघिको अन्तरिम अवधिमा देशको नेतृत्व नोबेल पुरस्कार विजेता मोहम्मद युनुसले गरेका थिए । त्यस चरणमा भारतसँगको बंगलादेशको सम्बन्ध बिग्रिएको थियो ।

युनुसले बेइजिङ भ्रमणका क्रममा भारतको उत्तरपूर्वी क्षेत्रलाई भूपरिवेष्ठित भन्दै बंगलादेशलाई समुद्रको एकमात्र अभिभावकको रूपमा चित्रण गरेपछि विवाद उत्पन्न भएको थियो ।

यद्यपि, हालैका दिनहरूमा सम्बन्ध सुधारका केही संकेतहरू देखिएका छन् ।

जयशंकरले डिसेम्बरमा शोक सभामा सहभागी हुन ढाकाको भ्रमण गरे ।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी तारिक रहमानलाई चुनावी विजयपछि बधाई दिने पहिलो विश्वव्यापी नेताहरूमध्ये एक थिए । भारतले नयाँ सरकारको शपथ ग्रहण समारोहमा लोकसभा सभामुख ओम बिरला र विदेशसचिव विक्रम मिस्री सहितका वरिष्ठ प्रतिनिधिहरू पनि पठाएको थियो ।

सकारात्मक गतिको बावजुद धेरै संरचनात्मक र राजनीतिक मुद्दाहरू अझै बाँकी छन् ।

भारत–बंगलादेश सम्बन्धमा पानीको बाँडफाँट लामो समयदेखि संवेदनशील विषय बनेको छ । सन् १९९६ को गंगा जल सन्धि डिसेम्बर २०२६ मा समाप्त हुँदैछ जसले भविष्यको वार्तालाई महत्त्वपूर्ण बनाउँछ ।

टिस्टा नदी विवाद पनि अझै सुल्झिएको छैन । यसका साथै, सीमा व्यवस्थापन र भारतको साँघुरो सिलिगुडी करिडोर (चिकन्स नेक) को सुरक्षा जस्ता रणनीतिक विषयहरू पनि प्रमुख छन् ।

हालैका अन्तर्क्रियाहरूले दुवै देशले उतारचढावपूर्ण चरणपछि सम्बन्धलाई स्थिर बनाउने प्रयास गरिरहेको संकेत गर्छ ।

बंगलादेशले आपसी विश्वास, सम्मान र पारस्परिक लाभमा केन्द्रित बंगलादेश फर्स्ट परराष्ट्र नीति अघि सारेको छ । भारतले पनि स्थापित कूटनीतिक संयन्त्रमार्फत संलग्नता बढाउने इच्छा व्यक्त गरेको छ ।

केही संवेदनशील मुद्दाहरू अझै पनि छलफलको क्रममा भए पनि पछिल्ला घटनाक्रमहरूले दुई छिमेकीबीच थप स्थिर र कार्यात्मक सम्बन्ध पुनर्निर्माण गर्ने प्रयासलाई संकेत गर्छ ।