हर्मुजका विषयमा के हो ट्रम्पको रणनीति ?

एजेन्सी । पर्सियाली खाडीको तेलको सम्बन्धमा अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पसँग कुनै योजना थिएन भन्ने कुरामा विज्ञहरू ढुक्क छन् । उनीहरू एउटै प्रश्न सोधिरहन्छन्ः अमेरिकाले हर्मुज जलयोजक कहिले पुनः खोल्नेछ ?

तर, त्यो गलत प्रश्न हुन सक्छ ।

लगभग सबै ट्रम्पविरोधी मिडिया टिप्पणीहरूको पछाडिको धारणा यो हो कि हर्मुज एउटा आपतकालीन अवस्था हो जसलाई अन्य चलखेल भइरहेका पक्षहरूको वास्ता नगरी यथासक्दो चाँडो समाधान गरिनुपर्छ । खतरा हटाउनुहोस्, बजारलाई शान्त पार्नुहोस् । ट्यांकरहरूलाई चलायमान बनाउनुहोस्, यथास्थिति कायम गर्नुहोस् ।

फोहोर सफा गर्ने, बिल तिर्ने, सुरक्षा प्रदान गर्ने र त्यसपछि आफ्नै असहयोगी सहयोगीहरूबाट उपदेश सुन्ने अमेरिकाको काम हो ?

डोनल्ड ट्रम्प त्यसरी सोच्दैनन् ।

ट्रम्पको विदेशनीति एकलवाद (आइसोलेशनिजम) होइन । तर, यो कुनै नियोकन कल्पना पनि होइन । यो त्यसभन्दा धेरै कठोर र धेरै सुसंगत कुरा हो । अमेरिकाले त्यस प्रणालीको रक्षा गर्छ जसबाट अमेरिकालाई फाइदा हुन्छ । तर, निःशुल्क होइन र अरूको शर्तमा पनि होइन ।

अमेरिका समुद्री मार्गहरू खुला राख्छ किनभने विश्वव्यापी बजार अमेरिकी आर्थिक र सुरक्षा हितका लागि राम्रो हुन्छ । अमेरिकाले आक्रमणकारीहरूलाई रोक्छ किनभने अराजकता महँगो हुन्छ ।

तर, अमेरिका सान्ता क्लज होइन । अमेरिका ती सहयोगीहरूलाई प्रिमियम सुरक्षा, प्रिमियम तरलता, प्रिमियम व्यापार स्थिरता र प्रिमियम ऊर्जा बीमा प्रदान गर्न बाध्य छैन जो आफ्नो समय अमेरिकाको हितलाई कमजोर पार्न खर्च गर्छन् र त्यसपछि आदेश दिएको भरमा उद्धारको माग गर्छन् ।

अमेरिका बुश युगको ‘तिमीले बिगार्यौ भने तिमीले नै तिर्नुपर्छ’ भन्ने सिद्धान्तमा विश्वास गर्दैन ।

त्यसैले शायद इरानमाथिको आक्रमणभन्दा पनि बढी समाचारयोग्य कुरा बेलायतका प्रधानमन्त्री कीर स्टार्मरले अमेरिकाको विशेष सम्बन्धविरुद्ध अभियानहरू चलाएका छन् । युद्धपोत वा माइनस्वीपरहरू पठाउन अस्वीकार गर्नु, सुरुमा अमेरिकालाई आफ्ना आधार इलाकाहरू प्रयोग गर्न अनुमति नदिनु (जसले गर्दा इरानलाई साइप्रस जत्तिको टाढासम्म ती ठाउँहरूलाई निशाना बनाउनबाट रोकेन) र डिएगो गार्सियामा अमेरिकी पहुँचलाई समेत सीमित गर्नु उनको भूल हो । हिन्द महासागरको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा रहेको डिएगो गार्सियालाई स्टार्मरले मौरिसस (र अप्रत्यक्ष रूपमा चीन) लाई सुम्पने प्रयास गरिरहेका छन् ।

उनले आफ्नो अडान बदल्नु राम्रो कुरा थियो । तर, अमेरिका बेलायत बिना पनि ठीकै थियो भन्ने कुरा अर्थपूर्ण थियो ।
गत साता जर्मन चान्सलरले यो हाम्रो युद्ध होइन भनेको सुन्दा अमेरिकालाई अझ बढी रिस उठ्छ जबकि युरोपले अमेरिकाको तुलनामा पर्सियाली खाडीबाट धेरै गुणा बढी ऊर्जा प्राप्त गर्दछ । ट्रम्पले उनीहरूसँग केवल माइन स्वीपिङ र ट्यांकर सुरक्षामा केही सहयोग मात्र मागेका थिए ।

सबै अडिग रहेका देशहरूले त्यो अडान छोडे जसमा बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली, नेदरल्यान्ड्स र जापानले संयुक्त विज्ञप्तिमार्फत हर्मुजबाट सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्ने वाचा गरे । शायद उनीहरूले ट्रम्पको ट्रुथ सोसल पोस्ट पढे । तर, यो ढिलाइ र उपेक्षा अमेरिकालाई पागल बनाउने खालको छ ।

र यो द्विविधा भन्दा पनि खराब कुरा जर्मन रक्षामन्त्रीले शक्तिशाली अमेरिकाको तुलनामा युरोपेली जलसेनाहरू कति नगण्य छन् भनेर हाँस्दै निष्क्रियताको बहाना बनाएको सुन्दा झनै रिस उठ्छ ।

३२ मध्ये ३१ देशले नेटोको बिलको २९ प्रतिशत मात्र बेहोर्ने कसरी हुन सक्छ ? सबै लाभ लिने तर योगदान भने केही नगर्ने कस्ता खालका साझेदार हुन् ? यो झन् झन् एउटा असफल वैवाहिक सम्बन्ध जस्तो देखिँदैछ ।

र युरोपको तेल बग्ने समुद्री मार्गको रक्षा गर्नु युरोपको युद्ध होइन भने युरोपेलीहरूले वर्षौंदेखि युक्रेनमा भइरहेको युरोपेली युद्धका बारेमा अमेरिकालाई किन दबाब दिइरहेका हुन् ? के त्यो युरोपको युद्ध होइन ? (तर होइन किनकि युरोपले जेलेन्स्कीलाई सहायताको रूपमा दिएको भन्दा पुटिनलाई ऊर्जा खरिदका लागि दोब्बर पैसा पठाएको छ । दुवै पक्षलाई हातमा लिनु आजकल उनीहरूको प्राथमिक सीप हो ।)

ट्रम्पले केही साता अघि नेटोको धारा ५ को बारेमा भनेको कुरा गलत थिएन जब उनले भनेका थिए, ‘हामी युरोपका लागि त्यहाँ हुनेछौं । तर, उनीहरू हाम्रो लागि त्यहाँ हुनेछन् भन्नेमा म पक्का छैन ।’ नभन्दै उनीहरू अमेरिकाका लागि त्यहाँ छैनन् । कम्तीमा दबाब बिना त छैनन्, आफ्नो तेल जोगाउन समेत । यस्ता पनि साझेदार ? अहँ, होइनन् ।

त्यसैले हर्मुज महत्त्वपूर्ण छ । यो इरानको कथा मात्र होइन । यो तेलको कथा मात्र होइन । यो जलसेनाको कथा मात्र होइन ।
यो लेभरेज (प्रभाव वा नियन्त्रण) को कथा हो । यो लन्डनको कथा हो । यो नेटोको कथा हो । र यी सबैको पछाडि प्रशासनको ठूलो रणनीतिक उद्देश्य लुकेको छ । चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिलाई अनुदान दिने प्रणालीहरूलाई सीमित गरेर चीनलाई घेराबन्दी गर्ने र अमेरिकी सेनालाई प्रशान्त क्षेत्रका लागि स्वतन्त्र बनाउने यसको उद्देश्य हो ।

त्यसैले प्रश्न होइन कि अमेरिकाले कति चाँडो पुरानो व्यवस्था पुनः स्थापना गर्न सक्छ । वास्तविक प्रश्न यो हो कि ट्रम्पले किन र कुन शर्तमा त्यसो गर्नुपर्छ ।

धेरैजसो पाठकहरू हर्मुज जलयोजक सुन्नेबित्तिकै सैन्य दृश्यहरू सोच्छन्– माइनहरू, मिसाइलहरू, ड्रोनहरू, द्रुत गतिमा चल्ने डुंगाहरू र युद्धपोतहरू । ती कुराहरू महत्त्वपूर्ण छन् । तर, ती मुख्य कुरा होइनन् ।

समुद्री व्यापारको मुख्य कुञ्जी बिमा हो । र ट्रम्पले हाम्रा सहयोगीहरूले भन्दा यसलाई राम्रोसँग बुझ्छन् ।

एउटा ट्यांकर पानीमा उत्रिने भएकाले मात्र चल्दैन । यो तब चल्छ जब कसैले यसको बिमा गरिदिन्छ । बिमा बिना जहाज भौतिक रूपमा समुद्रमा चल्न योग्य भए पनि व्यावसायिक रूपमा यो मृत सरह हुन्छः न लगानी, न चार्टर, न बन्दरगाह प्रवेश र त्यसैले कुनै यात्रा हुँदैन । यो ट्रम्पको छाया फ्लीट रणनीतिको मुख्य कुञ्जी हो । हरेक ट्यांकर कब्जा गर्नु होइन, बरु पर्याप्त मात्रामा कब्जा गर्नु ताकि बाँकी ट्यांकरहरूको बिमा गर्न असम्भव होस् ।

सत्य यो हो कि इरानले जलयोजक बन्द गरेको छैन । लोयड्स अफ लन्डनले गरेको हो । सिटी अफ लन्डन समुद्री र युद्ध–जोखिम बिमामा विश्वव्यापी रूपमा हावी छ र लोयड्स एक्लैले विश्वव्यापी विशिष्ट बिमा बजारको करिब ४५ प्रतिशत नियन्त्रण गर्छ ।

उनीहरूलाई वर्तमान समस्याको ट्रम्पको समाधान मन पर्ने छैन ।