खमेनीको मृत्युपछि कसले चलाउला इरानको शासन ?

एजेन्सी । अमेरिका र इजरायलले चलाएको सैन्य कारवाहीमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह खमेनीको मृत्यु भएपछि उनको उत्तराधिकारी को हुनेछ भनी चासो बढेको छ ।

तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि खमेनीले इस्लामिक गणतन्त्रको वैचारिक, संस्थागत र रणनीतिक चरित्रलाई आकार दिएका थिए । उनको मृत्यु नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन । यो एक आधारभूत घटना हो जसले शासनको सम्पूर्ण संरचनालाई हल्लाउन सक्छ ।

इरानको संविधान अनुसार, एसेम्बली अफ एक्सपर्ट्स नयाँ सर्वोच्च नेताको बैठक बोलाउन र नियुक्त गर्न जिम्मेवार छ ।

व्यवहारमा भने यो केवल एकपटक (सन् १९८९ मा) मात्र भएको थियो । त्यतिबेला पनि निर्णय प्रभावकारी रूपमा प्रमुख शक्तिकेन्द्रहरू बीचको राजनीतिक समझदारी मार्फत पर्दा पछाडिबाट लिइएको थियो ।

त्यसैले, वास्तविक निर्णय फेरि पनि पूर्ण रूपमा औपचारिक प्रक्रिया भन्दा पनि अभिजात वर्गको एक साँघुरो घेराभित्रबाट लिइने सम्भावना छ ।

उत्तराधिकारीको पहिचान भन्दा पर एउटा गहिरो प्रश्न छ– इरानको शासन सञ्चालन गर्ने वेलायत–ए फकिह सिद्धान्तको भविष्य के हुन्छ ? के खमेनीले आकार दिएको बलियो, केन्द्रीकृत सर्वोच्च नेताको मोडललाई इरानले कायम राख्नेछ वा यो प्रणाली अझ बढी सामूहिक वा सीमित नेतृत्व संरचनातर्फ विकसित हुनेछ ? यो शासनको वैचारिक निरन्तरताका लागि एक निर्णायक परीक्षा हुनेछ ।

उत्तराधिकारका लागि प्रमुख उम्मेदवारका रूपमा व्यापक रूपमा हेरिएका राष्ट्रपति इब्राहिम राइसीको मृत्युले अनिश्चिततालाई थप बढाएको छ । सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा पहिले उल्लेख गरिएका नामहरूमा हसन खोमेनी शीर्ष पंक्तिमा छन् ।

उनी इस्लामिक गणतन्त्रका संस्थापक आयातोल्लाह खोमेनीका नाति हुन् र उनलाई तुलनात्मक रूपमा उदारवादी मानिन्छ ।
अर्का उम्मेदवार सादेक लारिजानी हुन् । उनी एक वरिष्ठ संस्थागत व्यक्तित्व हुन् । पूर्व राष्ट्रपति हसन रुहानी पनि दौडमा छन् यद्यपि खमेनीसँग उनको सम्बन्ध जटिल थियो ।

अर्का हुन्, मोज्तबा खमेनी । उनी सर्वोच्च नेताका छोरा हुन् । उनको बारेमा लामो समयदेखि सम्भावित उम्मेदवारका रूपमा हल्ला चल्दै आएको छ ।

अहिले कुनै पनि स्पष्ट सर्वसम्मत उम्मेदवार देखिँदैनन् ।

खमेनी यस शासन प्रणालीका केन्द्रीय स्तम्भ थिए । तैपनि यो शासन धेरै शक्तिकेन्द्रहरूमा अडिएको छ जसमध्ये प्रमुख इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) हो । वर्तमान व्यवस्थालाई जोगाउन आईआरजीसीको महत्त्वपूर्ण राजनीतिक, सैन्य र आर्थिक स्वार्थ छ । आवश्यक परेमा प्रणालीलाई स्थिर राख्ने क्षमता यससँग छ ।

एक संगठित र सक्षम विपक्षीको अभावमा तथा इरानको सुरक्षा निकायहरू बीचको सापेक्षिक एकतालाई हेर्दा धेरैजसो विश्लेषणहरूले यस्तो नाटकीय घटनाले पनि तत्काल क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने सम्भावना कम रहेको संकेत गर्छन् । बरु यसले आन्तरिक शक्ति सन्तुलन मिलाउने प्रक्रियातर्फ लैजान सक्छ ।

एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ– स्थायी उत्तराधिकारी नछानिएसम्म कुनै अस्थायी समन्वयकारी व्यक्तित्व नियुक्त गरिनेछ वा स्थिरता एवं निरन्तरताको सन्देश दिन द्रुत रूपमा नियुक्ति गरिनेछ ? यस निर्णयले प्रतिस्पर्धी गुटहरू बीचको शक्ति सन्तुलनलाई प्रतिबिम्बित गर्नेछ ।

के इरानका क्षेत्रीय प्रोक्सीहरू, विशेष गरी हिजबुल्लाह, ले बदलाको भावका रूपमा तनाव बढाउनेछन् ?

के वरिष्ठ शिया धर्मगुरुहरू जस्तै इराकका ग्रान्ड आयातोल्लाह सिस्तानीले बदला लिनुलाई कर्तव्यको रूपमा व्याख्या गर्दै धार्मिक फतवा जारी गर्नेछन् ?

प्रतिरोधको अक्ष भनिने समूह (एक्सिस अफ रेजिस्टेन्स) को प्रतिक्रियाले घटनापछिको शासनको एकता र नियन्त्रणको एक महत्त्वपूर्ण सूचकको रूपमा काम गर्नेछ ।

इरानी शासन जोगिन्छ र स्थिर हुन्छ भने यसले निकट भविष्यमा लचिलोपन देखाउने सम्भावना कम छ । यसको विपरीत, आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्न र आन्तरिक वैधानिकतालाई मजबुत बनाउन यसले अझ बढी कट्टरपन्थी अडान अपनाउन सक्छ ।

खमेनीको मृत्युले एक विशिष्ट युगको ऐतिहासिक अन्त्य गर्नेछ । तर, कुनै आन्तरिक पक्षले यस क्षणलाई संरचनात्मक परिवर्तनका लागि उपयोग गर्न सक्षम वा इच्छुक हुनेछन् कि छैनन् भन्ने कुरा अझै अस्पष्ट छ । शासन टिकिरह्यो भने पनि आन्तरिक शक्ति सन्तुलन र नेतृत्वको बदलिएको स्वरूपका साथ इरान फरक रूपमा उदय हुन सक्छ ।

यो इरानको आन्तरिक राजनीतिक व्यवस्था र व्यापक क्षेत्रीय परिदृश्य दुवैलाई पुनः आकार दिन सक्ने क्षमता भएको एक नाटकीय घटना हो । यद्यपि, राज्यका संस्थाहरूको शक्ति, आईआरजीसी र भरपर्दो वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको अभावले संकेत गरेअनुसार कुनै परिवर्तन भयो भने त्यो तत्काल र क्रान्तिकारी हुनुको साटो क्रमिक र व्यवस्थित हुने सम्भावना बढी छ ।