चीनमा जनसंख्या घट्दै जाँदा बढ्यो रोबोटको महत्त्व

एजेन्सी । चीनको जन्मदर ऐतिहासिक रूपमा न्यून स्तरमा पुगेको छ । त्यसले गर्दा आगामी दशकहरूमा देशको विशाल श्रमशक्ति घट्दै जाने र पेन्सन लिने सेवानिवृत्तहरूको संख्या बढ्दै जाँदा ठूलो आर्थिक झट्का लाग्ने डर बढेको छ ।

नगद अनुदान र कर छुटदेखि विवाहलाई सहज बनाउने नयाँ नियमहरूसम्म चिनियाँ अधिकारीहरूले सन्तान उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्न ल्याएका नीतिहरूको बाढीले पनि अहिलेसम्म गिरावट रोक्न सकेको छैन । यो कुरा गत महिना सार्वजनिक गरिएको तथ्यांकले देखाउँछ ।

तर, देशले अर्को सम्भावित समाधानमा पनि आँखा लगाइरहेको छ । त्यो हो, रोबोट र स्वचालन (अटोमेशन)।

चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङले देशलाई आत्मनिर्भर उच्च–प्रविधि शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने बेइजिङको लक्ष्यको रूपमा देशको उत्पादन क्षेत्रलाई स्तरोन्नति र स्वचालित गर्ने प्रयासको वर्षौंदेखि नेतृत्व गर्दै आएका छन् ।

त्यो प्रयास अहिले बेइजिङको जनसंख्या सन्तुलन मिलाउने हतारोसँग मेल खान पुगेको छ । त्यसलाई सम्बोधन नगरेमा पेन्सन प्रणाली धराशायी हुने, परिवारहरूको स्वास्थ्य उपचार खर्च बढ्ने र उत्पादकत्वमा गिरावट आउने खतरा छ । त्यसले एकै झट्कामा सार्वजनिक संस्थाहरू र आर्थिक उत्पादनमाथिको विश्वास घटाउन सक्छ ।

हङकङ युनिभर्सिटी अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलजीका जनसांख्यिकी विज्ञ स्टुअर्ट गितेल–बास्टेन भन्छन्, ‘(चीन) पछिल्लो २० वा ३० वर्षदेखि चलिरहेको तरिकामा नै अगाडि बढ्यो भने उसको जनसंख्या प्रणाली र आर्थिक प्रणालीबीचको असन्तुलनका कारण यो ठूलो संकट हुनेछ तर उनीहरूले त्यसो किन गर्लान् र ?’

विज्ञहरूका अनुसार, राम्रोसँग व्यवस्थापन गरियो भने चीनको स्वचालन र एआईतर्फको कदमले अन्य अनुकूलनहरूसँगै कम्तीमा आगामी दशकहरूका लागि आर्थिक वृद्धिलाई जनसांख्यिकीय संकटबाट जोगिन ठूलो मद्दत गर्न सक्छ ।

तर, उच्च–प्रविधि रूपान्तरणको व्यवस्थापनले अल्पकालमा मानिसहरूको रोजगारी खोस्नेछ र दीर्घकालमा कामको प्रकृति बदल्नेछ । यो विश्वभरका सरकारहरूका लागि एउटा कठिन चुनौती हो । त्यसमाथि १.४ अर्ब जनसंख्या भएको देशले आफ्नो विशाल श्रमशक्तिको भरमा दशकौंसम्म आर्थिक वृद्धि हासिल गरेको थियो । उसका लागि यो झनै चुनौतीपूर्ण छ ।

सत्तारूढ कम्युनिस्ट पार्टीका लागि यो झनै महत्त्वपूर्ण छ । उसले आफ्नो वैधानिकतालाई आर्थिक स्थिरतासँग जोडेको छ र आगामी दशकभित्र चीनलाई मध्य–स्तरको विकसित देश बनाउने लक्ष्य राखेको छ ।

बेइजिङले अहिले गर्ने तयारीले विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र आउने पुस्तामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्नेछ र यो केवल घट्दो जन्मदरलाई रोक्ने प्रयास मात्र होइन ।

हङकङ विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्रका प्रोफेसर क्वोचुन ह भन्छन्, ‘चीनले रोबोट, डिजिटलाइजेशन र एआई मार्फत श्रम उत्पादकत्वमा निरन्तर वृद्धि हासिल गर्न सक्यो भने यसले कारखानाहरूमा थोरै कामदारहरूका साथ पनि औद्योगिक उत्पादनलाई कायम राख्न वा बढाउन सक्छ ।’

यसको अर्थ ‘स्वचालनले खुम्चँदै गएको कार्यशक्तिको आर्थिक प्रभावलाई विशेषगरी औद्योगिक उत्पादनमा उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छ तर पूर्ण रूपमा हटाउन सक्दैन ।’ तर, ती प्रभावहरू विभिन्न उद्योगहरूमा फरक हुनेछन् र यसलाई सफल बनाउन शिक्षादेखि सामाजिक सुरक्षासम्मका नीतिहरूको संयोजन आवश्यक पर्ने उनले थपे ।

इन्टरनेशनल फेडरेशन अफ रोबोटिक्सका अनुसार, चीन पहिले नै विश्वको सबैभन्दा ठूलो औद्योगिक रोबोट बजार हो र सन् २०२४ मा विश्वभर जडान गरिएका कुल रोबोटहरूमध्ये आधाभन्दा बढी चीनमा छन् ।

देशभरि रोबोटिक हातहरूले उच्च स्वचालित लाइनहरूमा वा अँध्यारो कारखानाहरूमा समेत सामानहरू वेल्डिङ गर्न, पेन्ट गर्न र जडान गर्न मिलेर काम गर्छन् जहाँ मानिसका आँखाका लागि बत्ती बालेर बिजुली खेर फाल्नुपर्दैन ।

उच्चस्तरको स्वचालनले नै चिनियाँ कारखानाहरूलाई अत्याधुनिक विद्युतीय सवारीसाधन र सौर्य प्यानलहरू ठूलो मात्रामा र सस्तो मूल्यमा उत्पादन गर्न सक्षम बनाइरहेको छ जसले गर्दा बाँकी विश्वसँगको व्यापार नाफा बढिरहेको छ ।

बेइजिङले ह्युमनोइड (मानव स्वरूपका) रोबोटहरूमा पनि ठूलो लगानी गरिरहेको छ । हाल चीनका १४० भन्दा बढी कम्पनीहरूले सरकारी अनुदानको सहयोगमा यस क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् ।

चीनको रोबोट खेलकुदको क्रेजले अन्ततः ह्युमनोइडहरूलाई घर–घरमा पुर्याउन सक्छ ।

अहिलेसम्म यी ह्युमनोइडहरू चीनको प्राविधिक महत्त्वाकांक्षाका प्रदर्शनी वस्तुका रूपमा बढी देखिएका छन् जुन टेलिभिजनका विशेष कार्यक्रमहरूमा नाचिरहेका र प्रवर्धनात्मक बक्सिङ खेलहरूमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका हुन्छन् ।

तर, केहीलाई भने एसेम्ब्ली लाइनहरू, ढुवानी केन्द्रहरू र विज्ञान प्रयोगशालाहरूमा परीक्षणका रूपमा प्रयोग गरिसकिएको छ । तिनीहरूका विकासकर्ताहरूका अनुसार, पूर्ण रूपमा तयार हुन अझै केही समय लाग्नेछ । तर, सामान ओसार्ने, वर्गीकरण गर्ने र गुणस्तर निरीक्षण गर्ने जस्ता कामहरूमा तिनीहरू मानव उत्पादकत्वको नजिक पुग्दैछन् ।

यो सबै उच्च प्रविधि र बढ्दो श्रम लागतको नयाँ युगमा चीनले आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक लाभ कायम राख्ने सुनिश्चित गर्न माथिल्लो तहबाट गरिएको प्रयासको हिस्सा हो जसलाई सरकारको २०१५ को मेड इन चाइना २०२५ योजनामा उल्लेख गरिएको थियो ।

सोही वर्ष बेइजिङले आफ्नो दशकौंदेखिको विवादास्पद एक सन्तान नीति हटाउने निर्णय गरेको थियो ।

आसन्न जनसंख्या संकट औद्योगिक नीतिको पछाडिको मुख्य चालक शक्ति नभए पनि चीनभित्रका आवाजहरूले स्वचालन, रोबोटिक्स र एआईलाई यसका क्षतिहरू कम गर्ने औजारका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

सिंगापुरको नेशनल युनिभर्सिटीको पूर्वी एसियाली संस्थानका प्रोफेसर र चीनका लागि विश्व बैंकका पूर्व निर्देशक बर्ट होफम्यान भन्छन्, ‘जनसंख्याको तथ्यांक चीनको विरुद्धमा जान थालेपछि स्वचालन र अहिले एआईको यो अवधारणा यसको हिस्सा बनेको छ कि हामीसँग यो सबै उत्पादकत्व वृद्धि हुनेछ र त्यसैले (जनसंख्या गिरावट) ले खासै फरक पार्ने छैन ।’

त्यस आधिकारिक दृष्टिकोणमा रोबोटहरू कारखाना कामदारका रूपमा मात्र नभई ६० वर्षभन्दा माथिका वयस्कहरूको बढ्दो जनसंख्याका लागि हेरचाहकर्ताका रूपमा पनि समावेश छन् जसको हिस्सा अहिले जनसंख्याको २३ प्रतिशत छ तर संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रक्षेपण अनुसार २१ सयसम्ममा आधाभन्दा बढी हुन सक्छ ।

वृद्धवृद्धाहरूको हेरचाह गर्ने प्रणाली विस्तार गर्ने तत्कालको आवश्यकता एक सन्तान नीतिको विरासतले झनै जटिल बनाएको छ जसले एक्लो सन्तानहरूको यस्तो पुस्ता सिर्जना गर्यो जसले जिम्मेवारी बाँड्ने कुनै दाजुभाइ वा दिदीबहिनी बिना नै आफ्ना आमाबुबाको हेरचाह गर्नुपर्नेछ ।

हालैका सरकारी निर्देशिकाहरूले वृद्धवृद्धाहरूको हेरचाह बढाउन ह्युमनोइड रोबोट र एआई प्रविधिहरूलाई अगाडि बढाउनका साथै शारीरिक कार्यक्षमता कम भएका वृद्ध नागरिकहरूलाई मद्दत गर्न ब्रेन–कम्प्युटर इन्टरफेस, एक्सोस्केलेटन रोबोट र मसल सुट्स विकास गर्न आह्वान गरेका छन् ।

सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले वृद्धवृद्धाहरूलाई चौबीसै घण्टा हेरचाह गर्न मद्दत पुर्याउन ह्युमनोइड रोबोटहरू परिचालन गर्ने महत्त्वाकांक्षालाई नियमित रूपमा उजागर गर्छन् । शायद यो मानिसहरूलाई यस विचारप्रति बढी खुला बनाउने प्रयास हुन सक्छ ।

अर्को चिन्ता राज्य–समर्थित पेन्सन प्रणाली हो जसमा धेरै वृद्ध चिनियाँहरू निर्भर छन् र भविष्यवाणीहरूका अनुसार थप सुधार बिना जनसंख्या बुढो हुँदै जाँदा यो प्रणाली घाटामा जान सक्छ ।

इकोनोमिस्ट इन्टेलिजेन्स युनिटका चीन विश्लेषक टियानजेङ सुका अनुसार, यहाँ पनि प्रविधि विकास र जनसंख्याको वृद्धावस्था बीचको प्रतिस्पर्धाको प्रभाव पर्न सक्छ ।

प्राविधिक प्रगतिले श्रम उत्पादकत्वलाई उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सक्यो भने सिद्धान्ततः, प्रत्येक कामदारले समर्थन गर्नुपर्ने सेवानिवृत्तहरूको संख्या बढी हुँदा पनि प्रणालीमा बढी योगदान दिन सक्षम हुनेछन्, सुले भने ।

‘अघिल्लो (प्रविधि विकास) ले पछिल्लो (वृद्धावस्था) लाई निश्चित अन्तरले उछिन्न सक्यो भने श्रम उत्पादकत्वको सुधारले हाम्रो पेन्सन प्रणालीलाई टिकाइराख्न अझै सम्भव छ,’ उनले थपे ।

तर, ती सबै कसरी अगाडि बढ्छन् भन्ने कुरा अनिश्चित छ । तनावपूर्ण पेन्सन प्रणालीका लागि मात्र नभई समग्र अर्थतन्त्रका लागि पनि विशेषगरी शताब्दीको उत्तरार्धमा जनसांख्यिकीय गिरावट निकै गहिरो हुने बेलामा के गर्ने भन्ने निश्चित छैन ।

ओईसीडीको दीर्घकालीन परिदृश्यहरूमा आधारित प्रक्षेपणहरू उद्धृत गर्दै होफम्यानले भने, ‘जनसंख्या गिरावट र उत्पादकत्व वृद्धिबीचको यस दौडमा चीन सन् २०७० को दशकसम्म राम्रो स्थितिमा रहनेछ जब श्रमशक्तिको गिरावट उत्पादकत्व वृद्धिको तुलनामा तीव्र हुनेछ ।’

तैपनि, नयाँ प्रविधिहरूले कामलाई कसरी मौलिक रूपमा परिवर्तन गर्नेछन् भन्न गाह्रो छ र उत्पादकत्वले हामीलाई अचम्ममा पार्न सक्छ,’ उनले थपे ।

यसको अर्को पाटो भनेको उच्च–प्रविधि रूपान्तरणले कार्यशक्तिलाई कसरी असर गर्नेछ भन्ने हो किनकि देशलाई बढी उत्पादक बनाउनुको अर्थ धेरै मानिसहरूसँग रोजगारी हुनु होइन । यसको अर्थ, थोरै मानिसले धेरै काम गर्नु मात्र हुन सक्छ ।

चीनले पहिले नै केही क्षेत्रमा कामदारको अभाव र अन्यमा बेरोजगारीको दोहोरो मार खेपिरहेको छ । प्रविधि–बढोत्तरी उत्पादकत्वले समयसँगै अर्थतन्त्रलाई स्थिर बनाउन सक्यो भने पनि यसले सुरुमा त्यस आर्थिक पीडालाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ ।

चीनमा एआई र रोबोटले कति कामदारलाई विस्थापित गर्न सक्छ भन्ने अनुमानहरू फरक–फरक छन् । तर, स्वदेशी विज्ञहरू यस प्रविधिले चीनको उत्पादन क्षेत्रको करिब ७० प्रतिशतलाई असर गर्न सक्ने अनुमान गर्छन् । जनवरीमा अधिकारीहरूले यसको तीव्र प्रयोगले रोजगारीमा पार्ने प्रभावलाई सम्बोधन गर्न नीतिगत उपायहरूको एक सेट ल्याउने बताएका थिए ।

हङकङका ह भन्छन्, ‘समयको मुद्दा धेरै महत्त्वपूर्ण छ । दीर्घकालमा स्वचालन सानो कार्यशक्तिको समाधानको हिस्सा हो । तर, अल्पदेखि मध्यम अवधिमा राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिएन भने यसले रोजगारी गुमाएका तर स्पष्ट विकल्प नभएका कामदारहरूलाई विस्थापित गर्ने जोखिम बढाउँछ जसले सामाजिक र राजनीतिक दबाब थप्नेछ ।’

यसलाई व्यवस्थापन गर्न पुनः सीप विकास र सीप अभिवृद्धिमा गम्भीर लगानी आवश्यक पर्छ ताकि सामान्य कामदार र प्राविधिकहरू दोहोरिने शारीरिक कामबाट स्वचालित प्रणालीहरूसँग काम गर्ने वा उच्च मूल्यका सेवाहरूमा जान सकून्, उनले भने ।

कामदारहरूले जागिर, स्थान वा क्षेत्र परिवर्तन गर्दा वा बेरोजगारीको सामना गर्दा उनीहरूलाई सहयोग गर्न बलियो सामाजिक सुरक्षा नीतिहरू पनि आवश्यक पर्ने उनले थपे ।

र समग्रमा स्वचालन उपायहरूको एक हिस्सा मात्र भएकोमा विज्ञहरू जोड दिन्छन् । त्यसका साथै बेइजिङले गहिरिँदै गएको जनसांख्यिकीय परिवर्तनको आर्थिक र सामाजिक प्रभावलाई कम गर्न जन्म–मैत्री नीतिहरू बाहेक अन्य कदमहरू चाल्न सक्छ ।

अस्ट्रेलियाको युनिभर्सिटी अफ न्यु साउथ वेल्सका सेन्टर फर पपुलेसन एजिङ रिसर्चका प्रोफेसर फिलिप ओकिफका अनुसार, कामदारहरूलाई राम्रो सीप दिन शिक्षामा लगानी गर्नुका साथै पेन्सन प्रणालीमा सुधार जारी राख्ने (जसमा सन् २०२४ मा पहिलोपटक सेवानिवृत्त हुने उमेर बढाइएको थियो) र मानिसहरूलाई लामो समयसम्म औपचारिक काममा टिकाइराख्ने प्रयासहरू पनि यसमा समावेश छन् ।

‘निश्चित रूपमा धेरै कम जन्मदरले समाजमा ठूलो प्रभाव पार्नेछ तर कुल र काम गर्ने उमेरको जनसंख्यामा गिरावट बिस्तारै हुनेछ जसले गर्दा अनुकूलनका लागि समय मिल्नेछ,’ उनले भने ।