के हुन् सन् २०२६ मा विश्वले बेहोर्नुपर्ने १० मुख्य जोखिम ? वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमको प्रक्षेपण

एजेन्सी । एक वर्षको भूराजनीतिक उथलपुथल, प्राविधिक रूपान्तरण र बहुपक्षीयता तथा यसका संस्थाहरूका चुनौतीहरू पछि सन् २०२६ मा नेताहरूले के अपेक्षा गर्न सक्छन् ?

१३ सयभन्दा बढी विश्वव्यापी नेताहरूको वार्षिक सर्वेक्षण र जोखिम विज्ञहरूसँगको परामर्शमा आधारित विश्व आर्थिक मञ्च (वर्ल्ड इकोनोमिक फोरम) को ग्लोबल रिस्क रिपोर्ट २०२६ (विश्वव्यापी जोखिम प्रतिवेदन) ले प्रतिस्पर्धाको युगतर्फको स्पष्ट परिवर्तनलाई दस्तावेज गरेको छ ।

विश्वव्यापी जोखिमको गति र दायरा बढ्दै गए पनि भविष्य कुनै एउटा निश्चित मार्ग नभई आज हामीले विश्वव्यापी समुदायको रूपमा गर्ने निर्णयहरूको परिणाम हो भनी प्रतिवेदनले उल्लेख गर्छ । यसले सहयोग र विश्वासको साटो टकराव प्रमुखता भएको उदीयमान बहुध्रुवीय परिदृश्यको वर्णन गर्छ ।

निकट भविष्यका लागि अनिश्चितता नै मुख्य विषय रहनेछ । सर्वेक्षणमा सहभागी आधा उत्तरदाताहरूले सन् २०२६ उथलपुथलपूर्ण वा अत्यन्तै कठिन हुने अपेक्षा गरेका छन् । तैपनि, १० वर्षको जोखिम परिदृश्यलाई हेर्दा यो संख्या ५७ प्रतिशत पुग्छ । त्यसमा करिब पाँच भागको एक भागले विश्वव्यापी विनाशकारी जोखिमहरूको सम्भावना देख्छन् ।

यहाँ केही प्रमुख निष्कर्षहरू दिइएका छन् ।

लामो समयदेखि स्थापित बहुपक्षीय विश्वव्यापी प्रणाली दबाबमा रहेको बेला सन् २०२६ मा नेता र जोखिम विज्ञहरूको मनमा भू–आर्थिक टकराव मुख्य चिन्ताको विषय बनेको छ । यसमा व्यापार, लगानी, आपूर्ति शृंखला र प्राकृतिक स्रोतहरूमा पहुँचका चुनौतीहरू समावेश छन् । र यसले गत वर्षको सबैभन्दा उच्च जोखिमको रूपमा रहेको राज्य–आधारित सशस्त्र द्वन्द्वलाई दोस्रो स्थानमा धकेलेको छ ।

हामी भन्सार शुल्कमा अभ्यस्त भइरहेका हुन सक्छौं तर भू–आर्थिक टकराव पूर्ण स्तरको आर्थिक युद्धमा परिणत हुने जोखिम छ । त्यसमा बन्दरगाह नाकाबन्दी, प्रमुख वस्तुहरूको निर्यातमा प्रतिबन्ध, रद्द गरिएका सम्झौता र पुँजी नियन्त्रण जस्ता कुराहरू समावेश हुन सक्छन् ।

मौसममा गडबडी, सामाजिक ध्रुवीकरण र गलत तथा भ्रामक सूचना यस वर्षका शीर्ष पाँच जोखिममा पर्छन् ।
उत्तरदाताहरूको दुई वर्षको दृष्टिकोणमा पनि यस्तै मिश्रण छ । त्यसमा भू–आर्थिक टकराव, गलत तथा भ्रामक सूचना र सामाजिक ध्रुवीकरण मुख्य छन् भने राज्यहरूबीच हुने सशस्त्र द्वन्द्वको स्तर घटेको छ ।

यद्यपि, १० वर्षको परिप्रेक्ष्यबाट हेर्दा जोखिमको धारणा उल्लेख्य रूपमा परिवर्तन हुन्छ । यहाँ, जलवायु परिवर्तनका प्रभाव शीर्ष चिन्ताका विषयहरू हुन् । जस्तै, भीषण प्राकृतिक विपत, जैविक विविधताको ह्रास र पृथ्वीको पारिस्थितिकीय प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू चिन्ताका विषय हुन् ।

आगामी दुई वर्षका ठूला चिन्ताहरूमध्ये गलत र भ्रामक सूचना अर्को यस्तो जोखिम हो जसलाई दीर्घकालीन रूपमा चौथो स्थानमा गम्भीर जोखिम मानिएको छ । एआईका प्रतिकूल परिणामहरूको डर शीर्ष पाँचमा छ ।

गत वर्षको तुलनामा आगामी दुई वर्षमा आर्थिक जोखिमहरूमा सबैभन्दा ठूलो वृद्धि देखिएको छ । भू–आर्थिक टकरावका साथै, आर्थिक मन्दी र मुद्रास्फीतिको जोखिमको गम्भीरतामा सबैभन्दा बढी वृद्धि भयो र यी आठ स्थानमाथि उक्लिए ।

अर्को द्रुत रूपमा बढेको जोखिम सम्पत्तिको मूल्यमा अस्वाभाविक वृद्धि (एसेट बबल) फुट्ने जोखिम हो । त्यो सात स्थान माथि उक्लिएको छ । यसले बढ्दो ऋण, आर्थिक मन्दी र अत्याधुनिक प्रविधिहरू (एआई, क्वान्टम) मा गरिएको लगानीको अनिश्चित प्रतिफलको अन्तर्क्रियाबाट उत्पन्न हुन सक्ने अस्थिर संयोजनलाई उजागर गर्छ ।

यसमा भू–आर्थिक टकरावलाई पनि थप्दा यसको प्रभावले व्यवसायहरूलाई मात्र नभई सम्पूर्ण समाजलाई नै अस्थिर बनाउन सक्ने प्रतिवेदनले चेतावनी दिएको छ ।

एआई र क्वान्टम कम्प्युटिङ जस्ता प्रविधिहरूको तीव्र विकासले वृद्धिको लागि ऊर्वर भूमि सिर्जना गर्छ तर जोखिमको स्तर पनि बढाउँछ । यी जोखिमहरू रोजगारीको क्षेत्रमा एआईको प्रभाव र सामाजिक स्थिरतादेखि लिएर (जहाँ रोजगारीका स्वरूपहरू मौलिक रूपमा परिवर्तन हुन्छन्) सूचनाको अखण्डतामा क्वान्टमको खतरा र बढ्दो स्वचालित हतियार प्रणालीले निम्त्याउने सैन्य जोखिमसम्म फैलिएका छन् ।

दुई वर्षको दृष्टिकोणमा गलत र भ्रामक सूचना तथा साइबर असुरक्षा दोस्रो र छैटौं स्थानमा छन् जबकि एआईका प्रतिकूल परिणामहरूले समयसँगै सबैभन्दा ठूलो फड्को मारेको देखिन्छ । त्यो अल्पकालीन अवधिमा ३०औं स्थानबाट दीर्घकालीन १० वर्षे दृष्टिकोणमा पाँचौं स्थानमा पुगेको छ । अत्याधुनिक प्रविधिहरूको प्रतिकूल परिणाम दुई वर्ष र १० वर्षको दृष्टिकोणको बीचमा ३३औं स्थानबाट २५औं स्थानमा सरेको छ ।

सचेतना, शिक्षा, पुनः सीप विकास (रिस्किलिङ) र सुरक्षात्मक छेकबारहरू न्यूनीकरणका रणनीतिका लागि आवश्यक हुनेछन् ।
सामाजिक ध्रुवीकरणको जोखिम ‘ग्लोबल रिस्क रिपोर्ट’ का पछिल्ला पाँच संस्करणहरूमा विश्वव्यापी जोखिम परिदृश्यको केन्द्रीय र स्थिर घटकको रूपमा रहेको छ ।

सामाजिक जोखिमहरू दुई वर्षे दृष्टिकोणमा तेस्रो स्थानमा छन् जुन १० वर्षपछिको दृष्टिकोणमा नवौं स्थानमा झर्छन् । यो एक मात्र यस्तो जोखिम हो जुन विगत पाँच वर्षदेखि अल्पकालीन र दीर्घकालीन दुवै दृष्टिकोणको शीर्ष १० जोखिमहरूको सूचीमा रहिआएको छ ।

असमानता, स्वास्थ्य र कल्याणमा गिरावट एवम् आर्थिक मन्दी सामाजिक ध्रुवीकरणसँग नजिकबाट जोडिएका छन् । गलत र भ्रामक सूचना तथा भू–आर्थिक टकराव जस्ता पक्षहरू पनि आपसमा जोडिएकाले आगामी दुई वर्षमा सामाजिक र राजनीतिक ध्रुवीकरण अझ गहिरिन सक्ने मञ्चले सुझाव दिएको छ ।

हालका वर्षहरूमा वातावरणीय जोखिमहरू उच्च स्थानमा रहँदै आएका छन् । तर, यो वर्ष अन्य बढी दबाबपूर्ण गैर–वातावरणीय खतराहरूको तुलनामा अल्पकालीन रूपमा यिनलाई कम प्राथमिकता दिइएको छ । विशाल प्राकृतिक विपत र प्रदूषण अझै पनि शीर्ष १० भित्रै छन् (आगामी दुई वर्षको दृष्टिकोणमा केही गिरावट आएको छ) । तर, गत वर्षको प्रतिवेदनको तुलनामा पृथ्वी प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन र जैविक विविधताको ह्रासको स्थान उल्लेख्य रूपमा तल झरेको छ ।

यद्यपि, १० वर्षे दृष्टिकोणमा यो अवस्था फरक छ जहाँ वातावरणीय जोखिमहरू शीर्ष स्थानमा छन् । शीर्ष १० मा पाँचवटा वातावरणीय जोखिमहरू पर्छन् । विशाल प्राकृतिक विपतका घटना, जैविक विविधताको ह्रास र पारिस्थितिकीय प्रणालीको पतन र पृथ्वी प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन शीर्ष तीनमा पर्छन् । प्राकृतिक स्रोतको अभाव छैटौं स्थानमा र प्रदूषण दशौं स्थानमा छ जबकि अल्पकालीन मुख्य चिन्ताको रूपमा रहेको भू–आर्थिक टकराव १९औं स्थानमा झरेको छ ।

संरक्षणवाद (प्रोटेक्शननिजम) तथा रणनीतिक औद्योगिक नीति बढ्दै जाँदा र सरकारहरूले महत्त्वपूर्ण आपूर्ति शृंखलाहरूमा थप सक्रिय नियन्त्रण लिँदा ‘ग्लोबल रिस्क रिपोर्ट २०२६’ ले अझ बढी तीव्र रूपमा प्रतिस्पर्धी संसारको चित्रण गर्छ ।

आगामी दशकमा विश्वव्यापी राजनीतिक वातावरण अझ खण्डित र बहुध्रुवीय बन्ने ६८ प्रतिशत उत्तरदाताहरू विश्वास गर्छन् । ६ प्रतिशतले मात्र राष्ट्रिय हितलाई सामूहिक कार्यभन्दा माथि राखिएको अवस्थामा युद्धपछिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था र यसका बहुपक्षीय संस्थाहरू पुनर्जीवित हुने अपेक्षा गरेका छन् ।

अनिश्चितता मात्र स्थिर रहने अवस्थामा यसले उदीयमान वैमनस्यताहरूका बीच निरन्तर सहयोगको आवश्यकतालाई उजागर गर्छ । डाभोसमा हुने विश्व आर्थिक मञ्चको आगामी वार्षिक बैठकको मुख्य विषयका रूपमा रहेको प्रभावकारी संवाद आगामी मार्ग संयुक्त रूपमा तय गर्नका लागि महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।