चन्द्रमामा पुग्न अमेरिका र चीनबीच होड, के यो भूमि कब्जाको खेल बन्ला ?

एजेन्सी । ६० वर्षअघि अमेरिका र सोभियत संघबीच चन्द्रमामा पुग्ने होडबाजी चलेको थियो जसमा अन्ततः अमेरिका विजयी भयो । २१औं शताब्दीको चन्द्र प्रतिस्पर्धामा सोभियत संघको ठाउँ चीनले लिएको छ ।

यी दुई समयका प्रतिस्पर्धामा धेरै समानता भए तापनि केही मुख्य भिन्नताहरू छन् जसले आगामी भविष्यको मार्ग तय गर्नेछन् ।
एपोलो मिसनका अन्तरिक्ष यात्रीहरूले चन्द्रमाको माटोमा आफ्नो देशको झण्डा गाडे, त्यहाँ हिँडे, गाडी चलाए र अनुसन्धानका लागि वैज्ञानिक रूपमा मूल्यवान चट्टानका नमूनाहरू संकलन गरे । तर, त्यसबेला त्यहाँ स्थायी रूपमा बस्ने कुनै वास्तविक योजना थिएन ।

अहिलेको चन्द्र होड भने बिल्कुलै फरक छ । अन्तरिक्ष निकायहरूले चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुवलाई लक्षित गरिरहेका छन् किनभने त्यहाँ पानीको बरफको ठूलो भण्डार रहेको पाइएको छ । यो पानीलाई चन्द्रमाको आधार शिविरमा जीवन रक्षाका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ । साथै, यसलाई हाइड्रोजन र अक्सिजनमा छुट्याएर रकेट इन्धनमा परिणत गर्न सकिने भएकाले यो निकै मूल्यवान स्रोत बनेको छ ।

चन्द्रमामा बरफको भण्डार सबै ठाउँमा समान रूपमा फैलिएको छैन र मानव बस्ती स्थापना गर्न उपयुक्त स्थानहरू पनि सीमित छन् । यसले उत्कृष्ट स्थानहरू हात पार्नका लागि ठूलो प्रतिस्पर्धा निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले, के अमेरिका र चीनबीचको यो होडबाजी चन्द्रमाको भूमि कब्जा गर्ने खेलमा परिणत होला त भन्ने गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ ।

सन् १९८० र ९० को दशकमा हुर्किएकाहरूका लागि मानव अन्तरिक्ष यात्रा एक सामान्य प्रक्रिया जस्तै लाग्थ्यो तर त्यो समय मुख्यतया अमेरिका र सोभियत संघको मात्र दबदबा थियो । अहिले ३० वर्षपछि यो क्षेत्र व्यापक रूपमा विस्तार भएको छ र अन्तरिक्ष अब केही महाशक्तिहरूको मात्र पेवा रहेन ।

अहिले करिब २० राष्ट्रहरू आफ्नै उपग्रह प्रक्षेपण गर्न सक्षम छन् । चन्द्रमामा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित रोबोटिक मिसनहरू पनि पठाइएका छन् यद्यपि तिनीहरूलाई सरकारी निकायहरूको ठूलो प्राविधिक सहयोग रहने गरेको छ ।

अन्तरिक्षको यो भूमण्डलीकरणका बावजुद हाल तीनवटा देशहरू मात्र आफ्नै रकेट प्रयोग गरेर मानिसलाई अन्तरिक्षमा पठाउन सक्षम छन्ः अमेरिका, रुस र चीन । मानिसलाई अन्तरिक्षमा पठाउनु निकै कठिन काम हो किनभने उनीहरूलाई निरन्तर खाना, पानी, ताप र हावाको आपूर्ति चाहिन्छ ।

अन्तरिक्ष एक निर्दयी वातावरण हो जहाँ गल्तीको कुनै ठाउँ हुँदैन र उद्धारको सम्भावना पनि न्यून हुन्छ । त्यसैले हरेक प्रविधिको पटक–पटक परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

चीनले दशकौं ढिलो गरी सुरु गरे तापनि अन्तरिक्ष उपलब्धिको क्षेत्रमा अमेरिका र रुसलाई भेटाउने बाटोमा छ । सन् २०२१ देखि उनीहरूले तियानगोङ नामको स्थायी अन्तरिक्ष स्टेशन सञ्चालन गरिरहेका छन् । चीनको अत्यन्त सफल चाङ–ए चन्द्र कार्यक्रमले चन्द्रमाको पछिल्लो भागबाट नमूनाहरू संकलन गरेको छ र रोभरहरू मार्फत त्यहाँको भूभागको विस्तृत अध्ययन गरेको छ । यिनै सफलताका कारण चीन र उसको साझेदार रुस अहिले चन्द्र होड २.० मा अमेरिकाको मुख्य प्रतिस्पर्धीका रूपमा उभिएका छन् ।

यो चन्द्र प्रतिस्पर्धा कसरी अगाडि बढ्ला त ? अमेरिकाको नेतृत्वमा भइरहेको प्रयासको मध्यम अवधिको लक्ष्य चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुवमा स्थायी मानव आधार स्थापना गर्नु हो । नासाले मानिसलाई चन्द्रमामा लैजान ओरियन अन्तरिक्ष यान प्रयोग गरिरहेको छ तर चन्द्रमामा ओर्लन छुट्टै अवतरण यान आवश्यक पर्नेछ जुन अहिले विकासको चरणमा छ ।

यी चन्द्र चौकीहरू सम्भवतः अन्टार्कटिकाका अनुसन्धान केन्द्रहरू जस्तै सञ्चालन हुनेछन् जहाँ टोलीहरू आलोपालो गरी बस्नेछन् ।

‘ब्लु ओरिजिन’ र ‘स्पेसएक्स’ जस्ता निजी कम्पनीहरू अवतरण यान विकास गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । आगामी केही वर्षहरूमा रोबोटिक यानहरूको एक ठूलो टोलीले अनुसन्धानका सामग्रीहरू लैजाने, सामान ढुवानी गर्ने र रोभरहरू प्रयोग गरी बस्तीका लागि उपयुक्त स्थानहरूको खोजी गर्नेछ । चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुवमा काम गर्नु निकै चुनौतीपूर्ण छ ।

त्यहाँको बरफ यस्ता खाडलहरूको फेदमा छ जहाँ कहिल्यै सूर्यको प्रकाश पुग्दैन र तापक्रम माइनस २०० डिग्री सेल्सियसभन्दा तल हुन्छ ।

चन्द्र अन्वेषणको अर्को चरण जुन २०२९–२०३२ का लागि तय गरिएको छ, त्यहाँ विद्युत् आपूर्ति र सञ्चार प्रणाली जस्ता मुख्य पूर्वाधारहरू निर्माण गरिनेछ । विकिरण र अन्तरिक्षका साना चट्टानहरूबाट बच्नका लागि केही आधारहरू जमिनमुनि पनि बनाउन सकिनेछ ।

सन् २०३२ पछिको योजनामा मानिसहरू चन्द्रमामा लामो समयसम्म बस्ने, स्थायी आधार निर्माण गर्ने र चन्द्रमाकै स्रोतहरू प्रयोग गरेर पानी, अक्सिजन र निर्माण सामग्री उत्पादन गर्ने कुरा समावेश छ ।

अर्कोतर्फ, चीनले रुस र अन्य केही देशहरूसँग मिलेर अन्तर्राष्ट्रिय चन्द्र अनुसन्धान स्टेशन निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ । त्यसको निर्माण सन् २०३५ सम्ममा सम्पन्न हुनेछ । चीनको यो आधार पनि चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुवमै हुने भएकाले उत्कृष्ट स्थान छान्नका लागि अहिले ठूलो होडबाजी चलेको छ ।

चन्द्रमामा बसेर त्यहाँको संरचना बुझ्न, चिकित्सा र पदार्थ अनुसन्धानका क्षेत्रमा धेरै काम गर्न सकिन्छ । चन्द्रमाको पछिल्लो भागमा ‘रेडियो टेलिस्कोप’ स्थापना गर्नु अर्को महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक लक्ष्य हुन सक्छ जहाँ पृथ्वीबाट आउने रेडियो अवरोधहरू हुँदैनन् ।

चन्द्रमामा उपस्थित हुनुका आर्थिक फाइदाहरू पनि निकै छन् । निजी कम्पनीहरूले प्रविधि निर्माण र ढुवानी गरेर ठूलो आम्दानी गर्नेछन् । चन्द्रमामै रकेट इन्धन बनाउन सकिएमा अन्तरिक्ष अन्वेषण निकै सस्तो हुनेछ र यसलाई पृथ्वीको कक्षमा रहेका उपग्रहहरूमा इन्धन भर्न पनि प्रयोग गर्न सकिनेछ ।

सन् १९७९ को संयुक्त राष्ट्रसंघको ‘चन्द्र सम्झौता’ ले चन्द्रमामा कसैको सार्वभौमसत्ता नहुने र स्रोतहरूको जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्ने उल्लेख गरेको छ । तर विडम्बना, अमेरिका र बेलायत लगायत चन्द्र होडमा संलग्न मुख्य राष्ट्रहरूले यसमा हस्ताक्षर गरेका छैनन् ।

वैज्ञानिकहरू अहिले यो सम्पूर्ण होडबाजी केवल चन्द्रमाको भूमि कब्जा गर्ने खेलमा मात्र सीमित नहोस् भन्ने आशा गरिरहेका छन् ।