एसियाको बदलिँदो आर्थिक ध्रुवीकरण, येनबाट युआनतर्फ इन्डोनेसियाको यात्रा

एजेन्सी । जुन महिनाको मध्यतिर इन्डोनेसियाका अर्थमन्त्री पुर्बाया युधि सादेवा बेइजिङ पुग्दा उनले केवल शिष्टाचार र कूटनीतिक सामीप्य मात्र नभई ठूलै आर्थिक उपलब्धि लिएर फर्किए ।

चीनको अर्थ मन्त्रालय र पिपुल्स बैंक अफ चाइनाले इन्डोनेसियाको पहिलो पान्डा बन्ड (युआनमा आधारित ऋणपत्र) लाई छिटो स्वीकृति दिने वाचा गरे । करिब १ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको युआन संकलन गर्नु त्यसको लक्ष्य हो ।

साथै, एसियन इन्फ्रास्ट्रक्चर इन्भेस्टमेन्ट बैंक (एआईआईबी) ले सन् २०२९ सम्मका विकास आयोजनाका लागि १७ अर्ब डलर उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनायो र जकार्तामा आफ्नो कार्यालय खोल्ने योजना समेत सार्वजनिक गर्यो ।

अमेरिकी डलरमाथिको निर्भरता घटाउँदै आफ्नो बजेट व्यवस्थापन गर्न खोजिरहेको इन्डोनेसियाली सरकारका लागि यो भ्रमण निकै उत्पादनमूलक रह्यो । करिब ६ दशकअघि इन्डोनेसियाली प्रतिनिधिमण्डलहरू यस्तै कामका लागि टोकियो जाने गर्थे तर अहिले त्यो गन्तव्य बेइजिङ बनेको छ ।

यो भौगोलिक संयोग मात्र थिएन । जापानको वैदेशिक सहायता कार्यक्रममाथि रिक्यो विश्वविद्यालयकी युकिको कुरामोतोले गरेको अनुसन्धानले देखाउँछ– टोकियोको आधिकारिक विकास सहायता (ओडीए) पाँचवटा स्पष्ट सिद्धान्तमा आधारित थियो ।

त्यसमध्ये पाँचौं सिद्धान्त निकै प्रस्ट थियोः दीर्घकालीन रूपमा एउटा एसियाली आर्थिक गुट निर्माण गर्नु । यस उद्देश्यका लागि जापानले येनमा मात्र ऋण दिने गर्थ्यो किनकि एसियाभर आफ्नै मुद्राको व्यापक परिचालनले क्षेत्रीय नेतृत्वमा उसको पकड मजबुत बनाउँछ भन्ने उसको मान्यता थियो ।

यस योजनाको केन्द्रमा इन्डोनेसिया थियो । सन् १९६५ देखि १९९० को बीचमा इन्डोनेसिया जापानी सहायता प्राप्त गर्ने सबैभन्दा ठूलो देश थियो । उसले करिब ७४ अर्ब डलर प्राप्त गर्यो । यस ऋणको झन्डै आधा हिस्सा विद्युत् गृह, दूरसञ्चार र यातायातका पूर्वाधारमा खर्च गरिएको थियो ।

हजारौं इन्डोनेसियाली अधिकारीहरूले जापानमा तालिम पाएका थिए भने एसियाली विकास बैंक (एडीबी) ले यस व्यवस्थालाई एउटा संस्थागत आधार प्रदान गरेको थियो । एडीबीको स्थापनाकालदेखि नै यसको अध्यक्षता सधैं जापानी नागरिकले नै गर्दै आएका छन् यद्यपि टोकियोले यो कुरालाई कहिल्यै प्रचारको विषय बनाएन ।

के यो व्यवस्था साँच्चै एउटा मौद्रिक गुटमा परिणत हुन्थ्यो त ? सन् २००९ मा अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) की अर्थशास्त्री काजुको शिरोनोले येन गुट वा युआन गुट शीर्षकको एउटा कार्यपत्रमा यो प्रश्न उठाएकी थिइन् ।

व्यापारमा आधारित उनको विश्लेषणले टोकियोका लागि एउटा तीतो निष्कर्ष निकालेको थियोः युआनमा आधारित मुद्रा व्यवस्थाले पूर्वी एसियाका लागि बढी फाइदा पुर्याउनेछ किनकि चीन जापानलाई उछिनेर क्षेत्रीय वाणिज्यको मुख्य केन्द्र बनिसकेको थियो । त्यो समयका लागि यो एक साहसिक दाबी थियो जसलाई पछिल्ला वर्षहरूले सही साबित गरिदिएका छन् ।

वर्तमान समयमा येनको मूल्य प्रति डलर १६२ नाघिसकेको छ जुन सन् १९८६ यताकै सबैभन्दा कमजोर स्तर हो र जापानको वास्तविक विनिमय दर ५० वर्षयताकै न्यून विन्दुमा झरेको छ । जापानको अर्थ मन्त्रालयले येन जोगाउन गत अप्रिलको अन्त्यमा करिब ३४ अर्ब डलर खर्च गरे पनि बजारको दबाब कायमै छ ।

अर्कोतर्फ चीनको युआनको कथा बिल्कुल फरक छ । गत वर्षको उतारचढावका बीच पनि युआन एसियाकै स्थिर मुद्राहरूमध्ये एक रह्यो र विश्वव्यापी सञ्चितिमा यसको हिस्सा बढ्दै गएको छ । क्षेत्रीय व्यापारमा पनि यसको प्रयोग बढिरहेको छ ।

इन्डोनेसियाको मुद्रा रुपैया डलरको तुलनामा केही कमजोर देखिए पनि येनको तुलनामा भने मजबुत छ । यसको एउटा ठूलो अर्थ छः इन्डोनेसियाले पहिले लिएका येन ऋणहरू तिर्न अहिले सस्तो परेको छ । साथै, जकार्ताले अहिले लिन खोजेको नयाँ ऋणको ब्याजदर डलरमा ऋण लिनुभन्दा निकै सस्तो पर्ने देखिएको छ ।

पान्डा बन्डको प्राविधिक पक्ष पनि अर्थपूर्ण छ । दुई देशका केन्द्रीय बैंकबीच भएको सम्झौता अनुसार, चिनियाँ लगानीकर्ताले युआनमा भुक्तानी गर्छन् र इन्डोनेसियाली सरकारले सिधै रुपैया प्राप्त गर्छ जसमा डलरको कुनै भूमिका हुँदैन ।

चीनका ठूला लगानीकर्ताहरूले यसमा उच्च चासो देखाएका छन् । अहिलेको यस अवस्थाले सन् १९७० को दशकको झल्को दिन्छ । त्यतिबेला एउटा उदाउँदो एसियाली शक्ति (जापान) ले जकार्तालाई आफ्नै मुद्रामा ऋण दियो र क्षेत्रीय आधारका लागि बहुपक्षीय बैंक निर्माण गर्यो ।

अहिले अर्को शक्ति (चीन) सोही बाटोमा हिँडिरहेको छ जहाँ पहिले एडीबीले खेलेको भूमिकामा अहिले एआईआईबी देखिएको छ ।

तर, तत्कालै पूर्ण रूपमा नेतृत्व परिवर्तन भइहाल्यो भन्नुअघि केही कुरामा ध्यान दिनु जरुरी छ । पहिलो, डलर अझै पनि विश्व व्यापारको मुख्य केन्द्र हो र कुनै पनि युआन–केन्द्रित व्यवस्था डलर प्रणालीकै भित्र विकसित हुनेछ ।

दोस्रो, इन्डोनेसियाले कुनै एउटा पक्ष मात्र रोजेको होइन । अर्थमन्त्री पुर्बायाले पान्डा बन्डलाई लगानीको विविधीकरणका रूपमा व्याख्या गर्दै इन्डोनेसिया सबैका लागि खुला रहेको स्पष्ट पारेका छन् । दशकौंसम्म येनमा ऋण लिएको देशले कुनै एउटा मुद्रामा मात्र भर पर्नुको जोखिम राम्ररी बुझेको छ ।

तेस्रो, जापानको विरासत अझै मेटिएको छैन । दशकौंको येन ऋणले इन्डोनेसियाको योजना तर्जुमादेखि कर्मचारीतन्त्रसम्म जापानी कार्यशैलीलाई भिजाइदिएको छ । अहिले कमजोर भएको दुई देशको सम्बन्ध होइन, बरु त्यसको केन्द्रमा रहेको मुद्रा मात्र हो ।

यस क्षणको वास्तविक पाठ यही हो कि मौद्रिक गुटहरू महत्त्वाकांक्षाले मात्र बन्दैनन्, ती स्थिरताका आधारमा निर्माण हुन्छन् । जबसम्म येन भरपर्दो मुद्रा थियो, तबसम्म यसले एसियाली ऋणको आधारका रूपमा काम गर्यो । तर, अहिलेको अस्थिरताले गर्दा त्यो अवस्था रहेन ।

शिरोनोले सन् २००९ मा छोडेको प्रश्नको उत्तर अहिले बजारले दिइरहेको छ । टोकियोका लागि अवसरको ढोका अझै बन्द भइसकेको छैन । स्थिर येन र विश्वसनीय नीतिले उसको साख फर्काउन सक्छ । तर, मौद्रिक आधारहरू विरासतमा पाइने कुरा होइनन्, ती छनोट गरिने कुरा हुन् । एसिया, जो सधैँ व्यवहारिक छ, उसले अहिले फेरि शान्तपूर्वक आफ्नो नयाँ विकल्प छानिरहेको छ ।