विश्वव्यापी तेल प्रशोधन उद्योगमा संकटको बादल, इन्धन अभावले निम्त्याउन सक्छ आर्थिक मन्दी

एजेन्सी । विश्वव्यापी तेल प्रशोधन उद्योगले यतिबेला संकटको गम्भीर संकेत दिइरहेको छ । पश्चिम एसिया र रुसमा जारी द्वन्द्वले ऊर्जा बजारमा पारेको नकारात्मक प्रभावका कारण विश्व अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउने इन्धनको आपूर्ति शृंखला चरम दबाबमा परेको छ ।

इरान युद्धको उत्कर्षका बेला प्रति ब्यारल ११८ डलर पुगेको कच्चा तेलको मूल्य अहिले ८५ डलरको हाराहारीमा झरेको छ जसले धेरै लगानीकर्ताहरूलाई ऊर्जा संकटको जोखिम टरेको भान गराएको छ । तर, वास्तविकता अलि फरक र भयावह देखिन्छ ।

कच्चा तेलको आपूर्तिमा केही सुधार देखिए पनि यसलाई इन्धनमा परिणत गर्ने प्रणाली (रिफाइनरी) भने महिनौंदेखिको द्वन्द्वका कारण अझै संघर्षरत छ । पेट्रोल र डिजेलको भण्डारण धेरै वर्षयताकै न्यून विन्दुमा पुगेको छ भने तेल प्रशोधनबाट हुने नाफा (रिफाइनिङ मार्जिन) रेकर्ड स्तरमा उक्लिएको छ ।

प्रमुख उत्पादक क्षेत्रहरूमा तेल प्रशोधनको काममा अझै भारी कटौती भइरहेको छ । सर्वसाधारण र उद्योगहरूले कच्चा तेल नभई प्रशोधित इन्धन खपत गर्ने भएकाले कच्चा तेलको मूल्य घट्नुभन्दा इन्धनको उत्पादन र उपलब्धतामा देखिएको यो तनावलाई बढी गम्भीरताका साथ हेर्नु आवश्यक छ ।

यस युद्धमा तेल प्रशोधन केन्द्रहरू प्रमुख निशाना बनेका छन् । पश्चिम एसियामा फेब्रुअरी २८ मा इरान द्वन्द्व सुरु भएसँगै हर्मुज जलयोजक बन्द भएपछि साउदी अरब, बहराइन, कुवेत र संयुक्त अरब अमिरातका ठूला रिफाइनरीहरू आंशिक वा पूर्ण रूपमा बन्द अवस्थामा छन् ।

यसैबीच चीनले पनि आयातमा आएको भारी गिरावटलाई सन्तुलनमा राख्न आफ्नो प्रशोधन क्षमता घटाएको छ । रुसमा भने युक्रेनी ड्रोन आक्रमणले तेल प्रशोधन क्षेत्रलाई नराम्ररी क्षति पुर्याएको छ जसले गर्दा त्यहाँ आन्तरिक इन्धन अभाव सिर्जना भई मस्कोले डिजेल निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने स्थिति आएको छ ।

यी अवरोधहरूका कारण गत वर्षको तुलनामा दोस्रो त्रैमासिकमा विश्वव्यापी तेल प्रशोधन उत्पादनमा दैनिक करिब ५० लाख ब्यारलको कमी आएको छ । जुन १७ मा अमेरिका र इरानबीच भएको युद्धविरामपछि हर्मुज जलयोजक केही समयका लागि खुल्दा केही राहत मिलेको थियो तर कच्चा तेलको निर्यात बढे पनि प्रशोधित इन्धनको प्रवाह भने निकै कमजोर रह्यो ।

तथ्यांक अनुसार जुन महिनामा खाडी क्षेत्रबाट दैनिक ४० लाख ब्यारल कच्चा तेल निर्यात भए पनि प्रशोधित तेलजन्य उत्पादन भने जम्मा १० लाख ब्यारल मात्र थियो जुन युद्धअघिको तुलनामा एक–चौथाइ मात्र हो ।

अहिले अमेरिका र इरानबीच फेरि सुरु भएको द्वन्द्वले यो जलमार्ग पुनः अवरुद्ध बनाएको छ जसले गर्दा एसियाली र पश्चिम एसियाली रिफाइनरीहरूको पुनरुत्थानको आशालाई फेरि संकटमा पारेको छ ।

यस वर्षको पहिलो ६ महिनामा अमेरिकाले विश्वका लागि इन्धन आपूर्तिको अन्तिम सहाराको रूपमा काम गर्दै निर्यात बढाएको थियो । तर, अब अमेरिकाको त्यो क्षमता पनि सकिन लागेको छ । इरान युद्ध सुरु भएयता अमेरिकाको कच्चा तेल भण्डार सन् १९८४ यताकै न्यून विन्दुमा पुगेको छ भने पेट्रोलको मौज्दात सन् २०१२ यताकै कमजोर अवस्थामा छ ।

आन्तरिक माग बढ्दै जाँदा र राष्ट्रिय भण्डारणमा दबाब पर्दा अमेरिकाले विश्वका अन्य भागमा इन्धन आपूर्ति गरिरहन सक्ने क्षमता निकै सीमित हुँदै गएको छ ।

तेल प्रशोधन क्षेत्रको यो संकटको सबैभन्दा स्पष्ट संकेत प्रशोधनबाट हुने नाफा (क्य्राक स्प्रेड) मा देखिएको छ । अमेरिकामा प्रशोधन नाफा प्रति ब्यारल ७० डलरको ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ भने युरोपमा डिजेलको नाफा प्रति ब्यारल ६५ डलर पुगेको छ ।

उपभोक्ताहरूले सीमित इन्धनका लागि कडा प्रतिस्पर्धा गर्दा मात्र बजारमा यस्तो असाधारण नाफा देखिने गर्छ । यसले इन्धनको माग र आपूर्तिबीचको असन्तुलनलाई छर्लंग पार्छ ।

इरान संकट पाँचौं महिनामा प्रवेश गर्दा अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इन्धनको मूल्य वृद्धि रोक्न हरसम्भव प्रयास गर्नेमा धेरै लगानीकर्ता विश्वस्त थिए । तर, प्रशोधन प्रणालीमा देखिएका यी गम्भीर चेतावनीहरूले मूल्यवृद्धि रोक्न उनलाई निकै कठिन हुने संकेत गर्छन् ।

रुस र मध्यपूर्वका क्षतिग्रस्त रिफाइनरीहरूलाई पुरानै लयमा फर्किन महिनौं वा वर्षौं लाग्न सक्छ । इन्धनको भण्डार यसरी नै रित्तिँदै गयो भने अन्त्यमा माग कटौती गर्नुको विकल्प हुने छैन । त्यसले विश्वभरको आर्थिक गतिविधिलाई सुस्त बनाउन सक्छ ।

सन् २०२६ को सुरुवाती महिनाहरू ऊर्जा बजारले राम्ररी सम्हाले पनि अब इन्धनको मौज्दात चिन्ताजनक रूपमा घट्दै जाँदा विश्व अर्थतन्त्र निकै जोखिमपूर्ण मोडमा पुगेको छ ।