ब्रह्मपुत्र नदीमा चीनको विशाल बाँध आयोजना सक्रिय फल्टलाइन माथि निर्माण भइरहेको चेतावनी

एजेन्सी । चीनले तिब्बतको यार्लुङ साङ्पो (ब्रह्मपुत्र) नदीमा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् आयोजना निर्माण गरिरहँदा उसकै सरकारी निकायद्वारा समर्थित भूगर्भविद्हरूले एउटा गम्भीर चेतावनी दिएका छन् ।

उनीहरूका अनुसार, यो विशाल बाँध एउटा सक्रिय फल्टलाइन (भूगर्भीय दरार) माथि अवस्थित छ जसले गर्दा कुनै पनि समयमा ठूला पहिरो, भूकम्प र संरचनात्मक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ ।साउथ चाइना मर्निङ पोस्टमा प्रकाशित यो जानकारीले आयोजनाको सुरक्षामा मात्र नभई तल्लो तटीय देश भारत र बंगलादेशमा पनि नयाँ चिन्ता थपिदिएको छ ।

तिब्बतबाट बग्ने यो नदी भारतमा ब्रह्मपुत्रका रूपमा चिनिन्छ र यसले लाखौं मानिसको जीविकोपार्जनमा मद्दत पुर्याउँछ ।

बेइजिङको यो बाँध आयोजना पहिलेदेखि नै भूराजनीतिक तनावको केन्द्र बनेको छ । भारतले ब्रह्मपुत्रको माथिल्लो तटमा चीनका गतिविधिहरूले जल सुरक्षा, पारिस्थितिक प्रणाली र तल्लो तटीय समुदायहरूमा जोखिम निम्त्याउन सक्ने भन्दै पटक–पटक विरोध गर्दै आएको छ ।

चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले नै स्वीकार गरेको यो पछिल्लो अध्ययनले आयोजनाको भूगर्भीय जोखिममाथि अब गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ ।

गत महिना सेडिमेन्टरी जियोलोजी एन्ड टथ्यान जियोलोजी नामक चिनियाँ जर्नलमा प्रकाशित एक शोधपत्रका अनुसार, पेइजेन फल्ट सोझै त्यही क्षेत्रबाट गुज्रिन्छ जहाँ यो जलविद्युत् आयोजना निर्माण भइरहेको छ । यो जर्नल सरकारी स्वामित्वको चीन भौगर्भिक सर्वेक्षणको रेखदेखमा सञ्चालित छ ।

यो अध्ययन छङ्तु युनिभर्सिटी अफ टेक्नोलोजी, चीन भौगर्भिक सर्वेक्षणको सिभिल–मिलिट्री इन्टिग्रेसन सेन्टर र मध्य यार्लुङ साङ्पो प्राकृतिक स्रोत अवलोकन तथा अनुसन्धान केन्द्रका अनुसन्धाताहरूले संयुक्त रूपमा गरेका हुन् ।

अनुसन्धाताहरूले लेखेका छन्, ‘पेइजेन फल्ट, जुन प्लिस्टोसिन (हिमयुग) देखि नै अत्यधिक सक्रिय छ, त्यसले बाँध, सडक, पुल र सुरुङ लगायतका नजिकका संरचनाहरूको स्थिरता र निर्माणमा ठूलो नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ ।’ उनीहरूका अनुसार, यस फल्टले वरपरका चट्टानहरूलाई फुटाएको छ र तिनीहरूको यान्त्रिक क्षमतालाई कमजोर बनाएको छ ।

यसले गर्दा इन्जिनियरिङ संरचनाहरू बढी जोखिममा परेका छन् र नजिकका आयोजनाहरूको जग वहन गर्ने क्षमता र संरचनात्मक स्थिरतामा क्षति पुग्ने सम्भावना निकै बढी हुन्छ ।

अनुसन्धाताहरूले थप चेतावनी दिँदै जलाशय वरपरको भूभाग खुकुलो संरचना र कमजोर पकड भएको बताएका छन् । त्यसले गर्दा ठूला पहिरोहरू जान सक्ने सम्भावना बढी छ । लामो समयसम्म पानीमा डुब्दा र फल्टको सक्रियता वा भूकम्पका कारण जलाशयको दुवै तर्फका भिरालो जमिनहरू अत्यन्तै सजिलैसँग अस्थिर हुन सक्छन् ।

यसले गर्दा भविष्यमा बाँधमा ठूलो भौतिक क्षति पुग्न सक्ने जोखिम रहन्छ ।

गत वर्षदेखि निर्माण सुरु भएको यस बाँधले वार्षिक करिब ३०० अर्ब किलोवाट–घण्टा बिजुली उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ जुन चीनकै चर्चित थ्री गर्जेज ड्यामको क्षमताभन्दा झण्डै तीन गुणा बढी हो ।

यो यार्लुङ साङ्पो नदीमा अवस्थित छ जुन भारतको अरुणाचल प्रदेशमा प्रवेश गरेपछि ब्रह्मपुत्र बन्छ र असम हुँदै अन्ततः बंगलादेश पुग्छ । भारतका लागि यो केवल इन्जिनियरिङको चिन्ता मात्र होइन, बरु एउटा रणनीतिक संकट पनि हो ।

ब्रह्मपुत्र भारतको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नदी प्रणालीहरूमध्ये एक हो जसले उत्तरपूर्वी भारतमा कृषि, खानेपानी, मत्स्यपालन र जलविद्युत् उत्पादनमा मेरुदण्डको काम गर्छ । नदीको बहावमा कुनै पनि अवरोध वा माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा बाँध फुट्ने जस्ता दुर्घटनाले तल्लो तटमा गम्भीर मानवीय र वातावरणीय परिणाम निम्त्याउन सक्छ ।

अध्ययनले पेइजेन क्षेत्र हिमालयको सबैभन्दा सक्रिय भूकम्पीय क्षेत्रमध्ये एकमा पर्ने उल्लेख गरेको छ जहाँ भारतीय र युरेसियाली टेक्टोनिक प्लेटहरू निरन्तर ठोक्किइरहेका छन् ।

अनुसन्धाताहरूका अनुसार, यो फल्ट प्रारम्भिक प्लिस्टोसिनदेखि वर्तमान होलोसिन युगसम्म सक्रिय रहेको भौगर्भिक प्रमाणहरूले देखाउँछन् । यहाँ करिब ९५ सय वर्षअघि पनि ठूलो भूगर्भीय सक्रियता देखिएको थियो । उनीहरूले सन् २०१७ मा तिब्बतको मिलिनमा गएको ६.९ म्याग्निच्युडको भूकम्पलाई यो फल्टले निरन्तर भूकम्पीय खतरा निम्त्याइरहेको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

‘क्षेत्रीय भूकम्पीय गतिविधिको कारण पहिरो र चट्टान खस्ने घटनाहरू सजिलैसँग हुन सक्छन् जसले इन्जिनियरिङ सुविधाहरू र त्यहाँ कार्यरत जनशक्तिको सुरक्षामा खतरा पुर्याउँछ,’ उनीहरूले भनेका छन् ।

वैज्ञानिकहरूले निर्माणका क्रममा संरचनात्मक स्थिरताका उपायहरूलाई मजबुत बनाउनुपर्ने र पहिरोको जोखिम कम गर्न भिरालो जमिनको सुदृढीकरण र सुरक्षा पर्खालहरू निर्माण गर्न अनिवार्य रहेको बताएका छन् । यस अध्ययनले सीमापार नदीहरूमा गरिने आयोजनाहरूका बारेमा अझ बढी पारदर्शिता र छिमेकी देशहरूसँग परामर्श हुनुपर्ने भारतको लामो समयदेखिको मागलाई थप बल पुर्याउने देखिन्छ ।

बेइजिङले यो बाँध मुख्यतया जलविद्युत् उत्पादनका लागि मात्र भएको दाबी गरे पनि उसकै भूगर्भविद्हरूले यो सक्रिय फल्ट लाइनमा रहेको स्वीकार गर्दा यसले रणनीतिक र भौगर्भिक दुवै हिसाबले नयाँ तरंग पैदा गरिदिएको छ ।