हर्मुज पुनः खुल्यो तर १ अर्बभन्दा बढी ब्यारल कच्चा तेल गायब

एजेन्सी । राम्रो समाचार के भने इरान र अमेरिकाबीच यसै हप्ता समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर भएपछि हर्मुज जलयोजक पुनः खुलेको छ ।

तर, नराम्रो समाचार के हुन सक्छ भने यसका लागि धेरै ढिलो भइसकेको छ । विगत झन्डै चार महिनादेखि पश्चिम एसियाबाट तेल बाहिर निस्कन सकेको छैन । एनालिटिक्स फर्म केप्लरका अनुसार, युद्धका कारण विश्वले कुल १.१५ अर्ब ब्यारेल तेल आपूर्ति गुमाएको छ ।

यसले तेल बजारलाई निकै जोखिमपूर्ण अवस्थामा पुर्याएको छ र यो द्रुत रूपमा एउटा संकटपूर्ण मोडतर्फ अघि बढिरहेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा प्रशासनको रणनीतिक पेट्रोलियम सञ्चिति सन् १९९० यताकै न्यून स्तरमा पुगेको छ ।

अमेरिकाको आपतकालीन सञ्चिति ४३ वर्षयताकै न्यून विन्दुमा छ भने व्यावसायिक मौज्दातले अपरेसनल स्ट्रेस (सञ्चालनमा कठिन हुने स्तर) लाई छोएको छ ।

‘के तपाईं कोलाहल हेर्न चाहनुहुन्छ ?’ बुधबार भर्साईमा आयोजित जी–७ सम्मेलनमा अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले भने, ‘हाम्रो सञ्चिति करिब चार हप्तामा सकिनेछ ।’ ट्रम्पको कुरा सही हो ।

तर, यस हप्ता जलयोजक पुनः खोल्दा पनि पर्सियाली खाडीबाट कच्चा तेलको मौज्दात रित्तिनुभन्दा अगाडि नै बजारमा पर्याप्त तेल आपूर्ति गर्न नसकिने सम्भावना छ । यसले गर्दा तेलको मूल्य फेरि बढ्नुपर्ने हुन सक्छ ।

तेल बजारले निश्चित रूपमा ट्रम्पको समय निकै सटीक रहेको विश्वास गरेको छ । उनले भविष्यवाणी गरेझैं इरानसँगको समझदारी पत्रले आकार लिएर कार्यान्वयनमा आएपछि पछिल्ला दिनहरूमा तेलको मूल्य स्वाट्टै घटेको छ ।

अप्रिलको मध्यमा युद्धविरामको घोषणा भएपछि ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य घट्न थालेको थियो जुन युद्धको समयमा प्रति ब्यारल १२६.४१ डलरको उच्च विन्दुबाट अहिले ८० डलरभन्दा तल झरेको छ । तेलको मूल्यमा आएको यस गिरावटको पछाडि युद्ध सुरु हुनुअघि कच्चा तेलको ऐतिहासिक उच्च मौज्दात थियो जसले विश्वलाई अहिलेसम्मकै ठूलो आपूर्ति संकटबाट जोगाउन मद्दत गर्यो ।

तर, अहिले त्यो अतिरिक्त आपूर्ति सकिएको छ र द्रुत रूपमा चिन्ताजनक अभावमा परिणत भएको छ । गत जुन ९ मा ओक्लाहोमाको कुसिङमा रहेको कच्चा तेल भण्डारण केन्द्रको हवाई दृश्य देखाइएको छ । विगत केही महिनाहरूमा विश्वको तेल सञ्चिति १९ करोड ब्यारलले तीव्र रूपमा घटेको छ ।

ओक्लाहोमाको कुसिङस्थित एक महत्त्वपूर्ण तेल केन्द्रले अमेरिकाभर इन्धन आपूर्ति गर्छ । त्यो अहिले आफ्नो अपरेसनल स्ट्रेस स्तरमा पुगेको छ । यो ठ्याक्कै कस्तो अवस्था हो भने कफीको भाँडोमा कफी धाराभन्दा तल पुग्दा तपाईंले अन्तिम थोपा निकाल्न भाँडोलाई नै ढल्काउनुपर्ने हुन्छ ।

तेल ट्यांकीको फेदमा जम्मा हुने धेरैजसो वस्तुहरू प्रयोग गर्न नमिल्ने फोहोर हुन्छन् जसले गर्दा पाइपहरूमा दबाब कायम राख्न र ग्राहकहरूलाई तेल पठाउन गाह्रो हुन्छ । यो केवल कुसिङमा मात्र भइरहेको छैन । विश्वभरका भण्डारण केन्द्रहरू यस्तै संकटको नजिक पुगिरहेका छन् ।

‘एउटा यस्तो समय आउनेछ जब तपाईंले तेल पाउनुहुने छैन,’ बुधबार ट्रम्पले भने । उनले जलसन्धि पुनः नखुलिएको भए आउन सक्ने आर्थिक महाविपत्ति प्रति सचेत गराए । उनले त्यस्तो स्थिति आएको भए उनको तुलना हर्बर्ट हुभरसँग हुने थियो भने । हुभर महामन्दीको सुरुवातका बेला अमेरिकाका राष्ट्रपति थिए ।

जलयोजक पुनः खुल्दैमा विश्वको भण्डारण समस्या तुरुन्तै समाधान हुनेछैन । यसले तेलको प्रवाहलाई पुनः सामान्य बनाउने प्रक्रियाको सुरुवात मात्र गर्नेछ । जलयोजक क्षेत्रबाट विद्युतीय धरापहरू हटाउनुपर्नेछ, खाली ट्यांकरहरू पुनः त्यस क्षेत्रमा आउन सुरु गर्नुपर्नेछ, उत्पादन फेरि सुरु गर्नुपर्नेछ र तेलले आफ्नो गन्तव्यसम्मको ढिलो यात्रा तय गर्नुपर्नेछ ।

यीमध्ये कुनै पनि कुरा छिटो हुने छैन । तेल उद्योगका अनुसार, तेलको प्रवाह सामान्य अवस्थामा फर्कन अझै केही महिना लाग्न सक्छ ।

तेल बजार पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा नफर्केसम्म प्रणालीले पुरानै मौज्दातमा भर पर्नुपर्नेछ । त्यसैले धेरै उद्योग विश्लेषकहरू तेलको मूल्य धेरै तल झरिसकेको छ र बजारले ट्यांकीहरू पुनः भरिनुभन्दा पहिले नै तेल पूर्ण रूपमा सकिने जोखिमलाई कम आकलन गरिरहेको मान्दछन् ।

‘बजार हामी अहिले जहाँ छौंं, त्यसभन्दा सात कदम अगाडि पुगिसकेको छ,’ आरबीसी क्यापिटल मार्केट्सकी ग्लोबल कमोडिटी रणनीति प्रमुख हेलिमा क्रफ्टले भनिन्, ‘अहिले सबैले यो सकियो भनिरहेका छन् तर पुरानै अवस्थामा फर्कन ठूलो व्यवस्थापकीय चुनौती छ ।’

एकपटक जलयोजक खुलेको उत्साह कम भएपछि बजारका आधारभूत तत्त्वहरूले काम गर्न थाल्नेछन् जसले तेलको मूल्य फेरि माथि लैजानेछ । केप्लरका म्याट स्मिथ भन्छन्, ‘आगामी हप्ताहरूमा हर्मुज जलसन्धिमा जेसुकै भए पनि अमेरिकी उपभोक्ताहरूले गर्मी महिनाहरूमा महँगो मूल्य तिर्नुपर्नेछ । सम्झौताप्रतिको आशाका कारण अहिलेसम्म त्यस्तो भएको छैन तर अब बजारको शक्तिले काम गर्न सुरु गर्नेछ ।’

हिसाब गर्दा प्रस्ट हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकायले अनुमान गरेझैं विश्वव्यापी तेल बजारले मागभन्दा करिब ५० लाख ब्यारल बढी उत्पादन गर्न थाले पनि गुमेको १.१५ अर्ब ब्यारल आपूर्ति पूर्ति गर्न करिब एक वर्ष लाग्नेछ ।

‘कुनै न कुनै विन्दुमा भौतिक ब्यारलको संख्याले नै अर्थ राख्छ,’ ड्यान पिकरिङले भने, ‘तपाईंले ती ब्यारलहरू गुमाउनुभयो भने त्यसले ठूलो असर पार्छ ।’

तर, बजार सधैं तार्किक हुँदैन । व्यापारीहरूले तेलको आपूर्तिमा आउन लागेको ठूलो बाढीलाई हेरिरहेका छन् । विशेषगरी नगदको अभाव झेलिरहेका ओपेक सदस्यहरू उत्पादन बढाउन आतुर छन् ।

इन्फ्रास्ट्रक्चर क्यापिटल एडभाइजर्सका सीईओ जे ह्याटफिल्डका अनुसार, यो नयाँ वास्तविकताले तेल बजारको वर्तमान गतिविधिलाई बदल्न निकै गाह्रो बनाउनेछ । अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्दा युद्ध सुरु हुनुअघि विश्वमा तेलको आपूर्ति यति धेरै थियो कि हामी अहिले पनि यो विशाल मौज्दात अभावबाट केही हदसम्म सुरक्षित छौं ।

म्याकवेरी ग्रुपका ग्लोबल आयल एन्ड ग्यास रणनीतिकार विकास द्विवेदी भन्छन्, ‘हामीसँग ठूलो सुरक्षा कवच थियो र अहिले हामीले त्यसैलाई खाइसकेका छौं । हामी गत वर्षको तुलनामा तल्लो स्तरमा छौं तर धेरै तल भने होइनौं ।’

उदाहरणका लागि, अमेरिकाको डिजेल मौज्दात सन् २००३ यताकै न्यून स्तरमा छ तर यो विगत ५ वर्षको औसतभन्दा १२.४ प्रतिशतले मात्र कम हो । अमेरिकी पेट्रोलको मौज्दात गत वर्षको तुलनामा ५ प्रतिशतले मात्र घटेको छ । मौज्दातको जोखिम वास्तविक हो तर द्विवेदीको तर्क अनुसार मूल्य बढ्ने आशा राख्नेहरूले यस समस्यालाई धेरै ठूलो बनाएर हेरिरहेका छन् ।

उनले थपे, ‘तपाईं रिफाइनरीमा तेल खोज्ने व्यापारी हुनुहुन्छ भने संकटको समयमा तपाईंले तेल पाउन १० वटा कल गर्नुपर्थ्यो भने अहिले ५–६ कल गरे पुग्छ । आगामी केही हप्ताहरूमा त विक्रेताहरू आफैँ तपाईंकहाँ आएर मसँग तेल छ, किन्नुहुन्छ भन्नेछन् ।’