अमेरिकामा महँगी ४.२ प्रतिशतले बढ्यो, किन निर्धारित लक्ष्य बढाउँदैन केन्द्रीय बैंक ?

एजेन्सी । अमेरिकी अर्थतन्त्रमा हालै मुद्रास्फीतिको तथ्यांक ४.२ प्रतिशत पुगेको छ । यो केन्द्रीय बैंक (फेड) ले निर्धारण गरेको २ प्रतिशतको लक्ष्यभन्दा दोब्बर बढी हो ।

विगत पाँच वर्षदेखि मुद्रास्फीति निरन्तर रूपमा यस लक्ष्यभन्दा माथि रहनुले अर्थशास्त्री र नीतिनिर्माताहरूमाझ गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छ । आखिर यो ‘२ प्रतिशत’ को जादुई अंक कहाँबाट आयो ? २ प्रतिशतको लक्ष्य भेटाउन यति कठिन छ भने किन यसलाई बढाएर ३ वा ४ प्रतिशत बनाइँदैन वा मूल्य स्थिरताका लागि शून्य प्रतिशत नै किन कायम गरिँदैन ?

यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न केन्द्रीय बैंकिङको इतिहास, मौद्रिक नीतिको सूक्ष्म डिजाइन र मनोवैज्ञानिक विश्वसनीयताको गहिरो विश्लेषण आवश्यक छ ।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्ने हो भने फेडको २ प्रतिशतको यो लक्ष्य धेरै पुरानो अवधारणा होइन । सन् २०१२ मा बेन बर्नान्कीको नेतृत्वमा मात्र यसलाई आधिकारिक नीतिको रूपमा अघि सारिएको थियो, जबकि फेडको सय वर्षभन्दा लामो इतिहासमा धेरै समयसम्म यस्तो कुनै ठोस अंक निर्धारण गरिएको थिएन ।

सन् १९९० को दशकमा न्युजिल्यान्डको केन्द्रीय बैंकले पहिलोपटक ‘इन्फ्लेसन टार्गेटिङ’ (मुद्रास्फीति लक्षित गर्ने नीति) को सुरुवात गरेपछि विश्वभरका केन्द्रीय बैंकहरूले यसलाई पछ्याउन थालेका हुन् । अमेरिकाको सन्दर्भमा यो लक्ष्य अंक मात्र नभएर बजारलाई दिइने एक प्रकारको भविष्यको सुनिश्चितता पनि हो ।

धेरैलाई लाग्न सक्छ– शून्य प्रतिशत मुद्रास्फीति नै आदर्श अवस्था हो जहाँ वस्तुको मूल्य सधैं स्थिर रहन्छ र पैसाको क्रयशक्ति घट्दैन । तर, अर्थशास्त्रको नजरमा शून्य प्रतिशतको स्थिति अत्यन्तै जोखिमपूर्ण मानिन्छ ।

यसको मुख्य कारण ‘डिफ्लेसन’ वा मूल्य गिरावटको डर हो । लक्ष्य शून्य प्रतिशत राखियो भने अर्थतन्त्रमा आउने सानो धक्काले पनि मूल्यलाई ऋणात्मक बनाइदिन सक्छ । वस्तुको मूल्य घट्न थालेपछि उपभोक्ताहरूले आज सामान किन्नुको साटो भोलि अझ सस्तो हुने आशमा खर्च गर्न बन्द गर्छन् ।

यसले बजारमा माग शून्य बनाउँछ । यसका कारण कम्पनीहरूले उत्पादन कटौती गर्छन्, कर्मचारीको तलब घटाउँछन् र बेरोजगारी बढ्छ । जापानले विगत दुई दशकदेखि भोगेको ‘हराएको दशक’ यही डिफ्लेसनको भयावह उदाहरण हो । यसबाट उम्किन निकै कठिन हुन्छ ।

अर्को प्राविधिक तर महत्त्वपूर्ण कारण ‘जिरो लोअर बाउन्ड’ को समस्या हो । अर्थतन्त्रमा मन्दी आउँदा केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर घटाएर लगानी र खर्चलाई प्रोत्साहन गर्छ । मुद्रास्फीति र ब्याजदर दुवै शून्यको नजिक छन् भने मन्दीको समयमा फेडसँग ब्याजदर घटाउने कुनै ठाउँ बाँकी रहँदैन ।

२ प्रतिशतको मुद्रास्फीतिले ब्याजदरलाई शून्यभन्दा पर्याप्त माथि राख्न मद्दत गर्छ र यसले संकटको समयमा नीतिगत लचकता प्रदान गर्छ भनी बेन बर्नान्कीको अनुसन्धानले देखाएको थियो । त्यसैले २ प्रतिशत कुनै दैवी शक्ति भएको अंक नभई एउटा ‘कुसन’ वा सुरक्षाकवच हो जसले अर्थतन्त्रलाई डिफ्लेसनको खाडलमा खस्नबाट जोगाउँछ ।

हालको अवस्थामा मुद्रास्फीति ४.२ प्रतिशत छ । धेरैले लक्ष्यलाई नै परिमार्जन गरेर ३ वा ४ प्रतिशत बनाउन सुझाव दिइरहेका छन् । तर, केन्द्रीय बैंकका लागि लक्ष्य परिवर्तन गर्नु भनेको आफ्नो विश्वसनीयता दाउमा लगाउनु हो । मौद्रिक नीतिमा ‘विश्वसनीयता’ नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो ।

फेडले आफूलाई अप्ठ्यारो पर्दा लक्ष्य नै बदल्न थाल्यो भने भविष्यमा उसले गर्ने कुनै पनि वाचामा बजारले विश्वास गर्ने छैन । यसले सन् १९७० को दशकको ‘ग्रेट इन्फ्लेसन’ को पुनरावृत्ति गराउन सक्छ । त्यतिखेर अनियन्त्रित महँगीले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई तहसनहस बनाएको थियो । लंगर तब मात्र काम लाग्छ जब त्यसलाई हलचल नगरी एकै ठाउँमा स्थिर राखिन्छ भनी अर्थशास्त्रीहरू बताउँछन् ।

मुद्रास्फीतिको प्रभाव समाजका सबै वर्गमा समान हुँदैन । यसलाई प्रायः ‘प्रतिगामी कर’ भनिन्छ किनकि यसले न्यून आय भएका वर्गलाई सबैभन्दा बढी प्रहार गर्छ । महँगी बढ्दा सेयर बजार र घरजग्गा जस्ता सम्पत्ति हुनेहरूको नेटवर्थ बढ्छ । तर, तलबमा निर्भर हुने मजदुरहरूको वास्तविक क्रयशक्ति घट्छ ।

अमेरिकी मजदुरहरूको वास्तविक ज्याला मे महिनामा पुनः ओरालो लागेको तथ्यांकले देखाउँछ । यसरी मुद्रास्फीतिले अदृश्य रूपमा गरिबको गोजीबाट पैसा निकालेर धनीको ढुकुटीमा हस्तान्तरण गरिरहेको हुन्छ । यो सामाजिक असमानता बढाउने एउटा प्रमुख कारक हो ।

कोभिड–१९ महामारी अगाडिको तथ्यांक हेर्दा उपभोक्ता मूल्य सूचकांक बास्केटमा रहेका वस्तुहरूमध्ये १८ प्रतिशत मात्र वार्षिक ३ प्रतिशतभन्दा बढीले महँगिएका थिए । तर, आज यो संख्या बढेर ४० प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको छ ।

यसको अर्थ मुद्रास्फीति अब केही सीमित क्षेत्रमा मात्र नभएर समग्र अर्थतन्त्रको जरासम्म फैलिइसकेको छ । फेडले आगामी जुन १७ मा सार्वजनिक गर्ने नयाँ प्रक्षेपणहरूले मुद्रास्फीति २ प्रतिशतमा फर्कन अझै कम्तीमा तीन वर्ष लाग्ने संकेत गरेका छन् । कतिपय अर्थशास्त्रीहरू त मुद्रास्फीति ४ प्रतिशतकै हाराहारीमा स्थिर हुन सक्ने अड्कलबाजी गरिरहेका छन् ।

केन्द्रीय बैंकका लागि यो समय परीक्षाको घडी हो । आगामी बैठकहरूमा ब्याजदरको निर्णयभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा फेडको बोलीमा कत्तिको दृढता छ भन्ने हुनेछ । लगानीकर्ताहरूका लागि यहाँ एउटा ठूलो पाठ छ । संस्थाहरूले आफ्नो विश्वसनीयताको रक्षा ज्यान दिएर गर्छन् किनकि यो एउटा यस्तो चिज हो जसलाई केन्द्रीय बैंकले चाहेर पनि छाप्न सक्दैन । पैसा छाप्न सकिन्छ तर विश्वास र भरोसा आर्जन गर्न दशकौं लाग्छ र यो टुट्न एकै क्षण पर्याप्त हुन्छ ।

२ प्रतिशतको लक्ष्य आर्थिक औजार मात्र नभएर आधुनिक पुँजीवादी अर्थतन्त्रलाई टिकाइराख्ने मनोवैज्ञानिक मेरुदण्ड हो । यो मेरुदण्ड हल्लियो भने समग्र वित्तीय प्रणालीको जग नै खलबलिन सक्छ । फेडले महँगी नियन्त्रण गर्न गर्ने संघर्षले नै आगामी दशकको विश्व आर्थिक दिशा तय गर्नेछ ।

अर्थतन्त्रमा विश्वासको बढ्दो ब्याज पैसाको ब्याजभन्दा धेरै शक्तिशाली हुन्छ र यसै विश्वासलाई जोगाउनु नै अहिलेको मुख्य चुनौती हो ।