नेपाल बन्न सक्छ एआईको सफल गन्तव्य

एजेन्सी । अमेरिकामा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को लहरले अभूतपूर्व स्तरको सम्पत्ति र उत्पादकत्व ल्याइरहेको छ । विश्वका अन्य भागहरूमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखिएको छ ।

सन् २०२५ मा नेपालले पहिलो पटक १ अर्ब डलरभन्दा बढीको सूचना प्रविधि (आईटी) सेवा निर्यात गरेको छ भनी यस वर्षको सुरुमा द काठमाडौं पोस्टले रिपोर्ट गरेको थियो । उसका अनुसार, यो तीन वर्षअघिको तुलनामा दोब्बरभन्दा बढी हो । यो वृद्धिको मुख्य कारण सफ्टवेयर विकास, सूचना प्रविधि तथा एआई सेवाहरूको आगमन, र ‘अस्ट्रेलियन कम्पनीहरूका लागि होम लोन डेटा प्रोसेसिङ’ को व्यापकता रहेको छ ।

पश्चिमी मापदण्डअनुसार, १ अर्ब डलरको सूचना प्रविधि सेवा खासै प्रभावशाली देखिँदैन र यो एउटा सानो प्रविधि स्टार्टअपको मूल्यसँग तुलनायोग्य हुन्छ । तर, कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) करिब ४५ अर्ब डलर (वा प्रतिव्यक्ति १५ सय ५० डलर) भएको र मुख्य आर्थिक क्षेत्र भनेका पर्यटन र विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पठाउने रेमिटेन्स भएको नेपालका लागि यो उपलब्धि निकै प्रभावशाली छ ।

सेक्युरिटीपालका सीईओ पुकार हमालका लागि देशको प्रविधि क्षेत्रको यो वृद्धि अनौठो कुरा होइन । ‘मलाई लाग्छ, हामी अहिले एउटा तीव्र गतिको वृद्धिको मोड (हकी स्टिक कर्भ) को सुरुवाती चरणमा छौं,’ उनले रिजनलाई बताए ।

सान फ्रान्सिस्कोमा बसोबास गर्ने नेपाली आप्रवासी हमालजस्ता उद्यमीहरू देशको यस ऊर्ध्वगामी यात्राका महत्त्वपूर्ण कारक हुन् । सन् २०२० मा स्थापना भएको सेक्युरिटीपालले व्यावसायिक कारोबारको ड्यु डिलिजेन्स प्रक्रियालाई स्वचालित बनाउन मद्दत गर्छ । यसले ओपनएआई र ग्रामरली जस्ता प्रभावशाली ग्राहकहरूको साथमा छिट्टै सफलता पाएको छ ।

सन् २०२५ मा हमालले नेपालको राजधानी काठमाडौंमा कार्यालय खोलेर कम्पनीको कार्यक्षेत्र विस्तार गर्ने निर्णय गरे । त्यहाँ अहिले करिब २०० जना कर्मचारी कार्यरत छन् ।

सन् २०२५ मा प्राप्त सफलताका बावजुद हमाल नेपाल अझै थोरै पछि छ र यसले तीव्र गतिमा अघि बढ्नुपर्ने खाँचो रहेको बताउँछन् ।

यस गतिलाई पछ्याउन सिलिकन पिक्स नामक पहल मार्फत केही प्रयासहरू भइरहेका छन् । हमालले यसलाई ‘इकोसिस्टम’ को संज्ञा दिएका छन् । नेपाली प्रविधि कम्पनीहरूमा लगानी भित्र्याउनु, पश्चिमी कम्पनीहरूलाई नेपालको प्रतिभा बजारसम्म पुग्ने छिटो बाटो उपलब्ध गराउनु र बाह्य कर्पोरेसनहरूलाई नेपालमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्न आकर्षित गर्नु यसको उद्देश्य हो । यो उनीहरूको व्यवसाय सञ्चालनका लागि निकै लाभदायक हुन सक्छ ।

नेपालमा कार्यालय खोलेर कम्पनीहरूले पश्चिमी शिक्षा हासिल गरेका दक्ष कामदारहरूको ठूलो समूहको उपयोग गर्न सक्छन् । नेपालको विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित (स्टेम) मा आधारित शिक्षा प्रणालीका धेरै विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षाका लागि अमेरिकी विश्वविद्यालयहरूमा जाने गर्छन् ।

साथै, विश्वको ४२ प्रतिशत जनसंख्या र ३५ प्रतिशत गार्हस्थ्य उत्पादन काठमाडौंबाट सिधा उडानको दूरीमा रहेकाले नेपालको भौगोलिक अवस्थिति निकै उत्कृष्ट छ ।

नेपालको प्राकृतिक स्रोतसाधनले अमेरिका र अन्य पश्चिमी राष्ट्रहरूमा डेटा सेन्टरको बहसका क्रममा उठ्ने ऊर्जा र पानीसम्बन्धी चिन्ताहरूको समाधान पनि दिन्छ, चाहे ती चिन्ताहरू जतिसुकै निराधार किन नहुन् । यसको अनुपम भौगोलिक बनावट र जलवायुका कारण नेपालको विद्युत् प्रसारण लाइन लगभग पूर्ण रूपमा कार्बनरहित जलविद्युतमा निर्भर छ जसको लागत अमेरिकामा उत्पादन हुने बिजुलीको तुलनामा निकै कम छ ।

‘यो यस्तो देश हो जहाँ पानीको प्रचुरता छ,’ हमाल भन्छन्, ‘यहाँ त झण्डै धेरै नै पानी छ ।’

यी सकारात्मक पक्षहरूका बावजुद नेपालको डेटा सेन्टर उद्योग अझै पनि प्रारम्भिक अवस्थामै छ । डेटा सेन्टर म्यापका अनुसार, काठमाडौंमा हाल १० वटा डेटा सेन्टरहरू सञ्चालित छन् । ती सबैको क्षमता केही मेगावाट मात्रै छ ।

नेपालको कम्प्युटिङ पावर वा आवश्यकताको अभावलाई हेर्दा यसका डेटा सेन्टरहरूको वृद्धि सम्भवतः छिमेकी मुलुकहरू चीन र भारतको क्षेत्रीय माग पूरा गर्ने कुरामा निर्भर हुनेछ ।

तर, लगानीकर्ता र कोकाकोला तथा मास्टरकार्ड जस्ता फर्च्युन ५०० कम्पनीहरूले नेपालमा सम्भावना देखेका छन् । ती दुई कम्पनी आज त्यहाँ प्रविधि सम्बन्धी कामहरू गरिरहेका छन् । यसैबीच उक्त पहलको वेबसाइटका अनुसार, २० करोड डलरभन्दा बढी प्रत्यक्ष रूपमा सिलिकन पिक्स कम्पनीहरूमा लगानी गरिएको छ ।

प्रविधि क्षेत्रको लगानी बाहेक देशको बजारमुखी अर्थतन्त्रतर्फको संक्रमण पनि यसको भविष्यप्रति आशावादी हुने पर्याप्त कारण हो ।

गत वर्ष अमेरिकाको डिपार्टमेन्ट अफ गभर्नमेन्ट इफिसिएन्सीले नेपाललाई दिइने करिब ३३ करोड डलर बराबरको यूएसएड सहयोग कटौती गरेको थियो । त्यसको ठूलो हिस्सा यौन स्वास्थ्य सम्बन्धी गैर–नाफामूलक संस्थाहरू र कृषि परियोजनाहरूमा जाने गर्थ्यो । सहयोग कटौतीले केही मानिसहरूमा वास्तविक नकारात्मक प्रभाव पारे पनि समग्र अर्थतन्त्रले सकारात्मक प्रतिक्रिया देखाइरहेको देखिन्छ । नेपाल न्युजका अनुसार, जुलाई २०२५ देखि अप्रिल २०२६ सम्म औसत मुद्रास्फीति २.३९ प्रतिशत पुगेको छ जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा ४.५७ प्रतिशत थियो । आयात र निर्यात पनि बढ्यो तर त्यससँगै मूल्य पनि ४.४७ प्रतिशतले बढ्यो (जुन एक वर्षअघि ३.३९ प्रतिशत थियो) ।

अर्थतन्त्रमा सुधार आएसँगै नेपालको राजनीतिक भविष्य पनि उज्ज्वल देखिँदैछ । मार्च २०२६ मा देशले सत्तारूढ कम्युनिस्ट पार्टीलाई सत्ताच्युत गरिदियो । यो वर्षौंदेखि नेपाली राजनीतिमा पकड जमाएका धेरै वामपन्थी दलहरूमध्ये एक थियो । त्यसको साटो बजारमैत्री र मध्यमार्गी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी सत्तामा आएको छ । उसले भ्रष्टाचार निर्मूल पार्ने र नेपालको प्रविधि सेवाको निर्यात बढाउने वाचा गरेको छ ।

‘म आशा गर्छु– खुला बजारको अनुभव, वृद्धि र प्रविधिमा आधारित आर्थिक विकास सही ढंगले अघि बढेमा निकै तीव्र गतिमा हुन सक्छ । त्यसले देशलाई कम्युनिस्ट व्यवस्था अपनाउन आवश्यक छैन भनेर बुझ्न मद्दत गर्नेछ,’ हमाल भन्छन् ।

वास्तवमा तपाईंले कुनै उद्यमी वा कुनै इतिहासकारलाई सोध्नुभयो भने उनीहरूले तपाईंलाई कुनै देशले खुला बजारलाई अँगालेर केन्द्रीय योजना प्रणालीलाई त्याग्दा त्यसका नागरिक र अर्थतन्त्र लाभान्वित हुन्छन् भनी बताउनेछन् । नेपाल प्रविधि क्षेत्रको दिग्गज होइन, कमसेकम अहिलेका लागि । तर, यसको दिशा उत्साहजनक छ र यसले यो सानो देशले एआईको युगमा आफ्नो क्षमताभन्दा निकै राम्रो प्रदर्शन गर्न सक्ने संकेत गर्छ ।

रिजन सञ्चारमाध्यमका लागि जेफ लुसले प्रकाशन गरेको सामग्रीको अनुवाद