इरान युद्धको १०० दिन, कस्तो पर्यो विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभाव ?

काठमाडौं । आइतबार पश्चिम एसियामा युद्ध सुरु भएको १०० दिन पूरा भएको छ । स्थायी शान्ति सम्झौता अझै टाढा रहेकाले यस द्वन्द्वले विश्वका हरेक क्षेत्रका सबै प्रकारका सम्पत्ति वर्गहरूमा ठूलो उतारचढाव ल्याइरहेको छ ।

अमेरिका र इरानबीचको वार्ता रोकिएको छ, वाशिङटन र तेहरानले शान्ति वार्ताको अवस्थाबारे मिश्रित सन्देशहरू पठाइरहेका छन् र दुवै पक्षले समय–समयमा एकअर्कामाथि सैन्य आक्रमण गरिरहेका छन् । तैपनि कूटनीतिक प्रयासहरूका लागि बाटो खोल्न एक कमजोर युद्धविराम कायमै छ ।

द्वन्द्व लम्बिएसँगै निश्चित अर्थतन्त्रहरू र वित्तीय बजारका केही क्षेत्रहरूमा दबाब बढ्दै गएको छ ।

इरानविरुद्ध अमेरिका र इजरायलको प्रारम्भिक आक्रमणको लगत्तै विश्वभरका सेयर बजारहरूमा गिरावट आयो । केही बजारहरूमा सूचीकृत सेयरहरूले लय समात्न संघर्ष गरिरहेका बेला वाल स्ट्रिटका प्रमुख सूचकहरूले भने प्रारम्भिक घाटा पूर्ति गरेका छन् किनकि लगानीकर्ताहरूले युद्ध, तेलको बढ्दो मूल्य र मुद्रास्फीतिमा द्वन्द्वको प्रभावलाई बेवास्ता गरिरहेका छन् । युद्ध जारी रहेकै अवस्थामा पनि एस एन्ड पी ५०० ले नयाँ ऐतिहासिक उचाइ कायम गरेको छ ।

नेटवेल्थका प्रमुख लगानी अधिकारी इयान बार्नेसका अनुसार, यस युद्धले प्रमुख ऊर्जा आयात गर्ने अर्थतन्त्रहरूलाई सौम्य मुद्रास्फीति कम हुने वातावरणबाट मुद्रास्फीतिजन्य मन्दीतर्फ धकेल्ने सेयर बजारहरूमा यस्तो धारणा हाबी भएको छ । तर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को भविष्यको विस्फोटक शक्ति र अमेरिकी कम्पनीहरूको नाफामूलक अवस्थाप्रतिको आशावादिता पनि चर्चामा आएको छ ।

उनले एउटा इमेलमा भने, ‘यसले सेयर बजारलाई माथि पुर्याएको छ तर स्पष्ट रूपमा अमेरिका र एसियाली बजारका ती कम्पनीहरूले यसको नेतृत्व गरिरहेका छन् जसले एआई खर्चबाट प्रत्यक्ष लाभ पाइरहेका छन् । बढ्दो ऊर्जा लागतको प्रभाव बढी समस्याग्रस्त भएकाले युरोपेली सेयरहरूमा भने सुस्तता देखिएको छ ।’

बीआरआई वेल्थ म्यानेजमेन्टका लगानी प्रमुख टोनी मेडोजले सीएनबीसीलाई एउटा इमेलमा भने, ‘एआई पूर्वाधारमा गरिएको खर्चले धेरै सम्भावित अड्चनहरू पहिचान गरेको छ जसमा कम्प्युट क्षमताको अत्यधिक मागले सेमीकन्डक्टर सेयरहरूको मूल्य बढाइरहेको छ ।’

‘यसका कारण दक्षिण कोरिया र ताइवान जस्ता बजार र समग्र अर्थतन्त्रहरूको वृद्धि प्रक्षेपणमा सुधार भइरहेको छ ।’

अमेरिका तेलमा धेरै हदसम्म आत्मनिर्भर भएकाले खाडी क्षेत्रको द्वन्द्वले सिर्जना गरेको दबाब विश्वको यो सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्रका लागि तत्कालका लागि त्यति ठूलो नरहेको उनले थपे ।

मेडोजले थपे, ‘हर्मुज जलयोजक बन्द रहिरह्यो भने मुद्रास्फीति बढ्ने सम्भावना छ तर लगानीकर्ताहरू ट्रम्प वा इरानी कोही पनि यो द्वन्द्व लम्ब्याउन चाहँदैनन् भन्ने विश्वास गर्न तयार देखिएका छन् । तर, कुनै बिन्दुमा यो द्वन्द्व समाधान भएन भने यसको प्रभावले मागमा गिरावट ल्याउनेछ जसलाई लगानीकर्ताहरूले बेवास्ता गर्न सक्ने छैनन् । त्यो बिन्दु अझै आइसकेको छैन र बजार थोरै संख्याका सेयरहरूले चलाइरहेका भए पनि ती कम्पनीहरूको सकारात्मक समाचारले उपभोक्ता सेयरहरू जस्ता अन्य क्षेत्रहरूको अनिश्चिततालाई ओझेलमा पारिदिएको छ ।’

युद्ध सुरु भएदेखि सरकारी ऋणपत्रहरूमा उतारचढाव आएको छ तर सार्वभौम ऋणको प्रतिफल अझै उच्च रहेको छ ।

ऋणपत्रको प्रतिफल र मूल्य विपरीत दिशामा चल्ने भएकाले उच्च प्रतिफलको अर्थ सम्पत्तिको मूल्यमा गिरावटको दबाब कायमै छ भन्ने हुन्छ ।

लगानीकर्ताहरूले उच्च मुद्रास्फीति र कडा मौद्रिक नीतिको आकलन गरेसँगै युद्धपछि अमेरिकी ट्रेजरीको प्रतिफल ह्वात्तै बढेको छ । गत महिना ३० वर्षे ट्रेजरीको प्रतिफल वित्तीय संकटभन्दा अघिको समयपछिकै उच्च विन्दुमा पुगेको थियो ।
धनी र प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमा यस्तै ढाँचा देखिएको छ ।

आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता झेलिरहेको बेलायतमा पनि त्यहाँका सरकारी ऋणपत्रहरू (जसलाई गिल्ट्स भनिन्छ) को बिक्री निकै आक्रामक रूपमा भएको छ ।

ऋणपत्र बजारले केही वास्तविक चिन्ताको विषय छ भन्ने धारणा बनाएको छ जसमा उच्च मुद्रास्फीति, न्यून वृद्धि र आपूर्ति शृंखलामा अवरोध जस्ता चिन्ताहरू औंल्याइएका छन्, प्रिमियर मिटन इन्भेस्टर्सका प्रमुख लगानी अधिकारी नील बिरेलले सीएनबीसीलाई बताए ।

उनले भने, ‘उच्च मुद्रास्फीति र ब्याजदर कति विन्दुसम्म पुग्छन् भन्ने भन्दा पनि ती कति समयसम्म रहन्छन् भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले हालको स्थिति लामो समयसम्म रहने देखिएकाले आर्थिक वृद्धि प्रभावित हुनेछ र ऋणपत्रको प्रतिफल उच्च रहन सक्छ । यसले गर्दा सेयर बजारलाई आफ्नो स्तर कायम राख्न गाह्रो हुनेछ ।’

पश्चिम एसियाको महत्त्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गका रूपमा रहेको हर्मुज जलयोजक युद्धभरि लगभग बन्द भएको छ जसका कारण मिसाइल आक्रमण, शान्तिवार्ता र युद्धविरामका समाचारहरूका आधारमा तेलको मूल्यमा ठूलो उतारचढाव आएको छ ।

युद्धको समयको उच्च विन्दुबाट मूल्यहरू निकै घटेको भए पनि द्वन्द्व सुरु हुनुभन्दा अघिको तुलनामा यी अझै धेरै बढी छन् । विश्वव्यापी बेन्चमार्क ब्रेन्ट क्रुड आयलको मूल्य युद्धअघिको तुलनामा करिब ३६ प्रतिशत बढी छ भने अमेरिकी वेस्ट टेक्सस इन्टरमिडिएटकाो मूल्य अझै झण्डै ५० प्रतिशत बढी छ ।

हर्मुज जलयोजकको नाकाबन्दीका साथै पश्चिम एसियाका प्रमुख ऊर्जा उत्पादन केन्द्रहरूमा भएको क्षति र बन्दले आपूर्तिको गम्भीर समस्या सिर्जना गरेको छ ।

आपूर्तिको समस्याले तेल आयातकहरूलाई वैकल्पिक आपूर्तिकर्ताहरू खोज्न बाध्य बनाएको छ । पछिल्लो १०० दिनमा अमेरिकाको कच्चा तेलको निर्यातमा वृद्धि भएको छ । पीभीएम आयल एसोसिएट्सका विश्लेषक तामस वर्गाले यसलाई कच्चा तेलको बजारमा मूल्य उल्लेख्य रूपमा बढ्न नदिने प्रमुख कारणहरू मध्ये एक भनेका छन् ।

उनले भने, ‘यसमा रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डारको परिचालन, इरानी र रुसी तेलमा लगाइएका प्रतिबन्धहरूमा छुट, चीनको तेल आयातमा कमी, पर्सियाली खाडीबाट एसिया र युरोपमा तेल पठाउने वैकल्पिक मार्गहरू, अमेरिकी कच्चा तेल र प्रशोधित उत्पादनहरूको निर्यातमा वृद्धि र मागमा आएको गिरावट समावेश छन् ।’

तर, जुन महिनाभरि तेलको भण्डार घट्दै गयो भने यसले चिन्ताजनक अवस्था सिर्जना गर्ने र आपूर्ति सुरक्षित गर्ने होडबाजी तीव्र हुने उनले थपे । ‘यस्तो भयो भने तेलको मूल्य प्रति ब्यारल १०० डलर नाघ्ने निश्चित छ,’ उनले भने ।

‘आपूर्ति अभाव र फलस्वरूप मुद्रास्फीतिको दबाब कम गर्न हर्मुज जलयोजक जतिसक्दो चाँडो खुल्नु अत्यावश्यक छ,’ वर्गाले थपे ।

आर्थिक तथ्यांकहरूले युद्धको प्रभाव वित्तीय बजारभन्दा बाहिर पनि पर्न थालेको देखाउन थालेका छन् ।

जारी युद्धका कारण ऊर्जाको लागत उच्च रहँदा विभिन्न प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमा तेल, ग्यास, जेट इन्धन र पेट्रोलको बढ्दो मूल्यले मुद्रास्फीति बढाएको देखाउन थालेको छ ।

अमेरिकामा उपभोक्ता मूल्य सूचकांक अप्रिलमा वार्षिक ३.८ प्रतिशत पुगेको छ जुन झण्डै तीन वर्षयताकै उच्च स्तर हो ।
पश्चिम एसियाबाट हुने ऊर्जा आपूर्तिमा आएको कमी मुद्रास्फीति बढ्नुको प्रमुख कारण हो यद्यपि मूल्यवृद्धिका कारण जर्मनी र भारत लगायतका केही देशहरूले सरकारी हस्तक्षेप गर्न बाध्य भएका छन् ।

के बजारहरू ‘विश्वव्यापी युद्धप्रति सामूहिक रूपमा संवेदनहीन’ भएका हुन् ? किंग्सवुड ग्रुपका प्रबन्ध निर्देशक पल सरगुले प्रश्न गरे ।

उनले भने, ‘हामी ह्वाइट हाउसको नीतिहरूमा भइरहने निरन्तर परिवर्तनप्रति सामान्य उदासीनता देखिरहेका छौं ?’ उनले थपे, ‘पहिलो कुरा (संवेदनहीनता) को हकमा मानवताका लागि म त्यसो नहोस् भन्ने आशा गर्छु । दोस्रो कुरा, हामीले पहिले पनि देखिसकेका छौं । व्यापारिक बहसको सुरुमा बजारमा हुने ठूला परिवर्तनहरू निकै पीडादायी हुन्थे, तर समय बित्दै जाँदा भन्सार शुल्कमा हुने परिवर्तनहरूले बजारमा खासै प्रभाव पार्न छाडेका छन् ।’

‘हामी के देख्न सक्छौं भने अमेरिकामा युद्धका लागि समर्थन अहिलेसम्मकै न्यून छ, सैन्य खर्च अहिलेसम्मकै उच्च छ र दुवै पक्ष निस्सन्देह आफ्नो प्रतिष्ठा जोगाएर युद्धबाट बाहिरिने बाटो खोजिरहेका छन् । हालको अवस्थाभन्दा पनि यही कुराले तेलको दीर्घकालीन मूल्यमा प्रभाव पार्ने सम्भावना छ । कोही पनि अबको ६ महिनासम्म यो स्थितिमा रहन चाहँदैन ।’

सीएनबीसीमा प्रकाशित क्लोई टेलरको सामग्रीको अनुवाद