चीनले समुद्रको पिँधमा बनाएको डेटा सेन्टर सञ्चालनमा आउन थाल्यो

एजेन्सी । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को विश्वव्यापी दौडमा अहिले सबैको नजर अमेरिकातिर सोझिएको छ । अत्याधुनिक सफ्टवेयर मोडेल, ठूला प्राविधिक लगानी र सिलिकन भ्यालीका नवीनतम चिप्सका कारण अमेरिका यो दौडको अग्रपंक्तिमा रहेको भान हुन्छ ।

तर, पर्दापछाडि यस प्रतिस्पर्धाको दिशा चिप्सबाट मोडिएर ऊर्जा र पूर्वाधारको नयाँ धरातलमा पुगिसकेको छ । हालै चीनले शाङ्हाईको तटीय क्षेत्रमा निर्माण गरेको विश्वकै पहिलो वायु–ऊर्जा सञ्चालित अन्डरवाटर डेटा सेन्टरले प्रविधि जगतमा एउटा यस्तो मानक स्थापित गरेको छ जसले एआईको भविष्य जमिनमा मात्र नभई समुद्रको पिँधमा तय हुने संकेत गरेको छ ।

यो प्राविधिक उपलब्धि मात्र नभई ऊर्जा संकट, जलवायु परिवर्तन र भूराजनीतिक शक्तिको सन्तुलनमा आएको ठूलो परिवर्तनको प्रतिबिम्ब पनि हो ।

सन् २०१३ मा माइक्रोसफ्टले डेटा सेन्टरलाई समुद्रमुनि राख्ने अनौठो अवधारणा अघि सारेको थियो । सन् २०१८ मा प्रोजेक्ट नाटिक अन्तर्गत स्कटल्यान्डको तटमा एउटा क्याप्सुल समुद्रको पिँधमा खसालियो । त्यसमा सयौं सर्भरहरू राखिएका थिए ।

दुई वर्षसम्म चलेको उक्त प्रयोगले के देखायो भने समुद्रमुनि रहेका सर्भरहरू जमिनका सर्भरहरूभन्दा कम बिग्रिन्छन् र चिसो पार्न पनि सजिलो हुन्छ । तर, सन् २०२४ मा आइपुग्दा माइक्रोसफ्टले यस परियोजनालाई पूर्णतः बन्द गरिदियो ।

समुद्रको पिँधमा ठूलो स्तरमा डेटा सेन्टर विस्तार गर्नु र बिग्रिएका मशिनहरू मर्मत गर्नु अत्यधिक खर्चिलो र कठिन कार्य साबित भयो । अमेरिकामा जुन विचारलाई व्यावसायिक रूपमा कठिन मानेर त्यागियो, चीनले त्यही विचारलाई आत्मसात गर्दै विश्वकै पहिलो व्यावसायिक अन्डरवाटर डेटा सेन्टर सञ्चालनमा ल्याएर संसारलाई चकित तुल्याएको छ ।

डेटा सेन्टरलाई सरल भाषामा भन्नुपर्दा बिजुलीलाई बुद्धिमत्तामा बदल्ने कारखाना हो । जति धेरै शक्तिशाली एआई मोडलहरू बन्छन्, त्यति नै धेरै बिजुली ती सर्भरहरूलाई चाहिन्छ ।

तर, यस प्रक्रियामा एउटा ठूलो अवरोधका रूपमा तापक्रम रहेको छ । डेटा सेन्टरभित्रका हजारौं सर्भरहरू चल्दा अत्यधिक तातो उत्पन्न हुन्छ । त्यसलाई समयमै चिसो पारिएन भने मशिनहरू पग्लिन्छन् र डेटा नष्ट हुन्छ ।

परम्परागत रूपमा जमिनमा रहेका डेटा सेन्टरहरूलाई चिसो पार्न ठूलो मात्रामा बिजुली र अर्बौं लिटर स्वच्छ पानी खर्च हुन्छ । गुगल र माइक्रोसफ्ट जस्ता कम्पनीहरूले आफ्ना डेटा सेन्टर चिसो पार्न दैनिक लाखौं ग्यालन पानी खपत गर्दा स्थानीय समुदायमा पानीको अभाव हुने गरेको छ ।

चीनले यही समस्याको समाधान समुद्रको अथाह चिसो पानीमा भेट्टाएको छ । शाङ्हाईको लिङगाङ विशेष क्षेत्रमा ३५ मिटर गहिराइमा राखिएका १९२ सर्भर र्याकहरूले समुद्रको प्राकृतिक चिसोपनलाई प्रयोग गर्छन् जसका कारण बिजुली खपत २२.८ प्रतिशतले घटेको छ ।

यस परियोजनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको ऊर्जा स्रोत हो । चीनले यस डेटा सेन्टरलाई नजिकैको अफशोर विन्ड फार्म (समुद्री वायु ऊर्जा) सँग जोडेको छ । करिब ९५ प्रतिशत बिजुली नवीकरणीय वायु ऊर्जाबाट प्राप्त हुन्छ । यसले कार्बन उत्सर्जन घटाउन मात्र मद्दत गरेको नभई जमिनको अभाव र पानीको संकटलाई पनि एकैसाथ सम्बोधन गरेको छ ।

जमिनमा एउटा ठूलो डेटा सेन्टर बनाउन सयौं बिघा जमिन चाहिन्छ । तर, चीनको यस समुद्री प्रविधिले ९० प्रतिशतभन्दा बढी जमिनको बचत गरेको छ । यस प्रविधिले एआईको विकासका लागि आवश्यक पर्ने पूर्वाधारलाई दिगो र पर्यावरणमैत्री बनाउने नयाँ बाटो देखाएको छ ।

तर, यो विषय वातावरण संरक्षणमा मात्र सीमित छैन । यसको पछाडि गहिरो भूराजनीतिक र रणनीतिक दाउपेच लुकेको छ । अमेरिका र चीनबीचको एआई प्रतिस्पर्धामा चिप्सको आपूर्तिमा प्रतिबन्ध लगाइए पनि चीनले विद्युत् आपूर्ति र पूर्वाधारका उपकरणहरूमा आफ्नो पकड बलियो बनाएको छ ।

कुनै पनि नयाँ डेटा सेन्टर बनाउन ट्रान्सफर्मर र उच्च क्षमताका विद्युतीय उपकरणहरू चाहिन्छन् । आजको विश्वमा करिब ६० प्रतिशत ट्रान्सफर्मर चीनमा बन्छन् । अमेरिकामा एउटा नयाँ डेटा सेन्टरको योजना बनाउँदा आवश्यक ट्रान्सफर्मर पाउन मात्रै पाँच वर्षसम्म कुर्नुपर्ने अवस्था छ जबकि चीनले आफ्ना परियोजनाहरू १८ महिनाभन्दा कम समयमै सम्पन्न गरिरहेको छ ।

चीनले वर्षौंदेखि आफ्नो विद्युतीय ग्रिड र उत्पादन क्षमतामा गरेको लगानीले आज उसलाई एआईको भौतिक पूर्वाधारमा अग्रणी बनाउँदै लगेको छ ।

चीनको यस सफलताले जसको हातमा ऊर्जाको साँचो हुन्छ, भविष्य उसैको हुन्छ भन्ने ऐतिहासिक सत्यलाई पुनः पुष्टि गरेको छ । औद्योगिक क्रान्तिको समयमा कोइलामा बेलायतको नियन्त्रण थियो र उसैले विश्वलाई नेतृत्व गर्यो । बीसौं शताब्दीमा अमेरिकाको हातमा तेलको भण्डार थियो र उही महाशक्ति बन्यो । एक्काईसौं शताब्दीमा एआईको युग चलिरहेको छ र यस युगको इन्धन बिजुली र शीतल बनाउने क्षमता हो ।

अमेरिकाले संसारका सबैभन्दा उत्कृष्ट एआई मोडलहरू बनाइरहेको भए पनि ती मोडलहरू सञ्चालन गर्ने शरीर अर्थात् ऊर्जा र पूर्वाधारको साँचो बिस्तारै चीनको हातमा सर्दै गएको छ । सफ्टवेयर दिमाग हो भने ऊर्जा र भौतिक संरचना शरीर हुन् । शरीर बिनाको दिमागले काम गर्न सक्दैन भन्ने तथ्यलाई चीनले राम्रोसँग बुझेको देखिन्छ ।

तर, समुद्रमुनि यति ठूलो मात्रामा डेटा सेन्टर राख्नुका आफ्नै चुनौती र जोखिमहरू पनि छन् । पहिलो चुनौती भनेको मर्मत सम्भार र समुद्रले गर्ने क्षय हो । नुनिलो पानीले धातुलाई चाँडै नष्ट गर्छ । त्यसैले यी क्याप्सुलहरूलाई पूर्ण रूपमा अभेद्य र सुरक्षित राख्नु इन्जिनियरिङको कठिन परीक्षा हो ।

साथै, समुद्रको पिँधमा सर्भरहरू राख्दा उत्पन्न हुने तापले समुद्रमा विद्यमान जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीमा कस्तो असर पार्छ भन्ने विषयमा पनि बहस सुरु भएको छ । माइक्रोसफ्टको प्रयोगले स्थानीय तापक्रममा सामान्य वृद्धि मात्र देखाएको भए पनि यसलाई ठूलो स्तरमा विस्तार गरियो भने समुद्री जीवजन्तुको वासस्थानमा खलल पुग्न सक्छ ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सुरक्षा हो । समुद्रमुनि रहेका यस्ता रणनीतिक पूर्वाधारहरूमा ध्वनि तरंग वा अन्य माध्यमबाट आक्रमण हुने सम्भावना रहन्छ । त्यसले राष्ट्रिय सुरक्षामा चुनौती थप्न सक्छ ।

चिनियाँ इन्जिनियरहरूले यी समस्याहरूलाई प्रविधिको माध्यमबाट समाधान गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । उनीहरूले कपर–पाइप हिट एक्सचेन्ज प्रणालीको प्रयोग गरेका छन् जसले चिसो पार्ने प्रक्रियालाई अत्यधिक प्रभावकारी बनाएको छ ।

शाङ्हाईको यो परियोजना सफल भएमा चीनले आफ्नो तटीय क्षेत्रभरि यस्ता सयौं डेटा सेन्टरहरू निर्माण गर्ने योजना बनाएको छ । यसले गर्दा चीनका ठूला शहरहरूमा बिजुलीको माग कम हुनेछ र एआई को प्रशोधन क्षमतामा अभूतपूर्व वृद्धि हुनेछ । यस कदमले चीनलाई ग्रीन कम्प्युटिङको विश्वव्यापी नेता बनाउने निश्चित छ ।

चीनको यो अन्डरवाटर डेटा सेन्टर टावर वा भवनको विकल्प मात्र नभई प्रविधि र प्रकृतिको एउटा नयाँ मिलनविन्दु हो ।

अमेरिकाले सफ्टवेयर र एल्गोरिदममा आफ्नो प्रभुत्व जमाइरहँदा चीनले ती एल्गोरिदमहरूलाई जीवन दिने भौतिक आधार र ऊर्जामा आफ्नो साम्राज्य खडा गर्दैछ ।