भविष्यमा ऊर्जा संकट थप गहिरिने विज्ञहरूको चेतावनी, के हो सुरक्षा उपाय ?

एजेन्सी । सैन्य द्वन्द्व, चरम मौसम र आपूर्ति शृंखलाको अवरोधका कारण पछिल्लो दशकले विश्वव्यापी ऊर्जा संकटको एउटा तीव्र सिलसिला ल्याएको छ ।

आजको अत्यधिक अन्तःसम्बन्धित तेल र ग्यास बजारहरू खण्डित हुँदै जाँदा र न्यून–कार्बन संक्रमणको गति बढ्दा बारम्बार आउने यस्ता झट्काहरू नै अबको नयाँ सामान्य बन्न सक्छन् ।

सुरुमा सन् २०२१ मा महामारीपछिको मुद्रास्फीति बढ्यो जसलाई सन् २०२२ मा युक्रेनमाथि रुसको आक्रमणले झन् तीव्र बनायो । अहिले चार वर्षपछि इरान युद्ध सुरु भएको छ जसले इतिहासमै तेल र ग्यास आपूर्तिमा सबैभन्दा ठूलो अवरोध सिर्जना गरेको छ ।

यति छोटो अवधिमा ठूला तीनवटा झट्काहरू आउनु ऐतिहासिक मापदण्डभन्दा धेरै बढी हो । सामान्यतया दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्वले औसतमा प्रति दशक एउटा ठूलो ऊर्जा संकट बेहोर्दै आएको थियो ।

अझ चिन्ताको विषय त के छ भने हालका संकटका अन्तर्निहित कारणहरू भूराजनीतिक र व्यापारिक विखण्डनले आगामी दशकहरूमा विश्वले अझ बारम्बार यस्ता झट्काहरू सामना गर्नुपर्ने संकेत गर्छन् ।

आजका ऊर्जा बजारहरू पहिलेभन्दा बढी विश्वव्यापीकरण भएका छन् । यो मुख्यतया पछिल्ला दशकहरूमा ऊर्जा मागको केन्द्र पश्चिमी अर्थतन्त्रबाट हटेर एसिया, विशेषगरी चीन, तर्फ सरेको परिणाम हो ।

इनर्जी इन्स्टिच्युटको तथ्यांक अनुसार, सन् २००० देखि २०२४ को बीचमा विश्वव्यापी तेल आयात ५५ प्रतिशतले बढेर दैनिक करिब ७ करोड ब्यारल पुगेको छ । सोही अवधिमा चीनको आयात ६ गुणाले बढेर दैनिक १ करोड ३४ लाख ब्यारल पुगेको छ ।

यसैबीच, विश्वको नम्बर १ तेल उपभोक्ता अमेरिकाले आफूलाई सबैभन्दा ठूलो आयातकबाट शीर्ष तेल र ग्यास उत्पादक तथा निर्यातकमा रूपान्तरण गरेपछि विश्वव्यापी ऊर्जा प्रवाहको स्वरूप नाटकीय रूपमा बदलिएको छ ।

सन् २००० देखि २०२६ को बीचमा अमेरिकाको तेल निर्यात १२ गुणाले बढेर दैनिक करिब १ करोड २० लाख ब्यारल पुगेको छ जुन विश्व बजारको करिब ११ प्रतिशत हो । यसले वाशिङटनलाई ओपेक र रुस जस्ता परम्परागत निर्यातकहरूसँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धामा उभ्याएको छ । यससँगै अमेरिकी तरल प्राकृतिक ग्यासको बढ्दो निर्यातले विश्वव्यापीकरणलाई अझ फैलाएको छ ।
केही समयका लागि यो मोडलले राम्रो काम गर्यो ।

तर, युक्रेन युद्धले यसका फाइदा र कमजोरी दुवैलाई उजागर गरिदियो । रुसी ऊर्जामा युरोपको निर्भरताका कारण मस्कोको आक्रमण र त्यसपछिको पश्चिमी प्रतिबन्धपछि युरोप संकटमा पर्यो ।

इरान युद्धले अर्को एउटा पुरानो मान्यतालाई पनि ध्वस्त पारिदिएको छ । खाडी देशहरू कहिल्यै पनि यस्तो युद्धमा संलग्न हुने छैनन् जसले ऊर्जा प्रवाहलाई गम्भीर रूपमा अवरुद्ध गरोस् । तेहरानले रणनीतिक हर्मुज जलयोजक, जहाँबाट विश्वको २० प्रतिशत तेल र ग्यास प्रवाह हुन्थ्यो, बन्द गर्ने र आफ्ना छिमेकीका ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरेपछि मध्यपूर्वका उत्पादकहरूबीच दशकौंदेखि रहेको मौन संयम समाप्त भएको छ ।

इरानले जसरी सजिलै विश्वको ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध पुर्यायो, त्यसले लाल सागरदेखि दक्षिण चीन सागरसम्मका अन्य रणनीतिक विन्दुहरूको सुरक्षामाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।

सैन्य द्वन्द्वसँगै व्यापारिक द्वन्द्व पनि बढ्दै गएको छ जसले बहुपक्षीय सहयोगमार्फत शान्ति प्रवर्धन गर्ने युद्धपछिको लक्ष्यलाई उल्ट्याइदिएको छ ।

अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले गत वर्ष अधिकांश व्यापारिक साझेदारहरूमाथि लगाएको व्यापक भन्सारले यस तनावलाई अझ बढाएको छ । उनले अमेरिकाको ऊर्जा प्रभुत्वलाई वार्ताको हतियारको रूपमा प्रयोग गर्दा एक भरपर्दो आपूर्तिकर्ताको रूपमा अमेरिकाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठेको छ ।

अर्कोतर्फ, चीनको उदयले पुरानो व्यापारिक व्यवस्थालाई कमजोर बनाएको छ र तेल र ग्यासको दुईतर्फी बजार सिर्जना गर्न मद्दत गरेको छ । बेइजिङले पश्चिमी प्रतिबन्धहरूको खुला उल्लंघन गर्दै रुस, इरान र भेनेजुएलाबाट ठूलो मात्रामा इन्धन आयात गरिरहेको छ जसले विश्व बजारलाई थप विभाजित बनाएको छ ।

यसैबीच ऊर्जा संक्रमण पनि भइरहेको छ । गत वर्ष सौर्य ऊर्जा जडानमा भएको कीर्तिमानी वृद्धिसँगै अहिले विश्वको कुल विद्युत् उत्पादन क्षमताको झन्डै आधा हिस्सा नवीकरणीय ऊर्जाले ओगटेको छ ।

जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउनु सरकारहरूको ऊर्जा सुरक्षा बलियो बनाउने प्रयाससँग जोडिएकाले यसको गति अझ बढ्ने देखिन्छ ।

तर, यो संक्रमणले नयाँ कमजोरीहरू पनि निम्त्याउँछ । जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता कम हुँदा सौर्य प्यानलदेखि ब्याट्रीसम्मका न्यून–कार्बन प्रविधिहरूका लागि चीनमाथि अत्यधिक निर्भरता बढ्न सक्छ । यस निर्भरताले गर्दा बेइजिङ र पश्चिमी सरकारहरूबीच व्यापारिक र औद्योगिक तनाव बढिरहेको छ ।

माग घट्दै जाँदा खाडी मुलुक, रुस र अमेरिका जस्ता ठूला उत्पादकहरूबीच बजार हिस्साका लागि प्रतिस्पर्धा तीव्र हुनेछ जसले ऊर्जालाई झन् ठूलो भूराजनीतिक हतियार बनाउने जोखिम बढाउँछ ।

ऊर्जा संक्रमणले जलवायु परिवर्तनको गतिलाई कम गरे पनि यसलाई पूर्ण रूपमा उल्टाउन सक्दैन । बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रम र चरम मौसमका घटनाहरूले अहिले नै ऊर्जा उत्पादन, यातायात र पावर ग्रिडहरूमा अवरोध पुर्याइरहेका छन् ।

समग्रमा, भविष्यको दृश्य गम्भीर छ । स्थिरताको सट्टा अस्थिरता नै विश्वव्यापी ऊर्जा बजारको मुख्य विशेषता हुनेछ । आगामी धक्काहरू सामना गर्न देशहरूले अब विविध, लचिलो र सम्भव भएसम्म स्वदेशी ऊर्जा प्रणालीहरू निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।