इरान युद्धले फुक्यो बहुध्रुवीयताको बिगुल, अमेरिकाको एकध्रुवीय शासनको अन्त्य

एजेन्सी । मंगलबार (७ अप्रिल) को साँझ अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले लेखे, ‘आज राति एउटा सभ्यता मर्नेछ जुन कहिल्यै फिर्ता हुनेछैन ।’

यो ५ हजार वर्ष पुरानो पर्सियाली सभ्यतालाई मेटाउने नरसंहारकारी आह्वानभन्दा कम थिएन ।

तर, इरानको रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) यी गम्भीर धम्कीहरूबाट विचलित भएन । बरु, अमेरिकाले इरानको पावर ग्रिड र ऊर्जा सुविधाहरूमा आक्रमण गरेमा साउदी अरबको यान्बु पाइपलाइन र यूएईको फुजैराह पाइपलाइनलाई निशाना बनाउने उसले चेतावनी दियो । त्यसले पश्चिम एसियाबाट तेलको प्रवाह पूर्ण रूपमा रोकेर विश्वव्यापी आर्थिक महाविपत्ति निम्त्याउन सक्थ्यो ।

यसैबीच अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूमा उपराष्ट्रपति जेडी भ्यान्सले पाकिस्तानमार्फत इरानसँग वार्ताको गोप्य च्यानल खुला राखेको रिपोर्टहरू आए । कतारको विदेश मन्त्रालयले पूरै क्षेत्र अहिले क्षेत्रीय महाविपत्तिमा उभिएको विज्ञप्ति जारी गर्याे ।
अर्कोतर्फ, इरानी जनताले पावर प्लान्ट र पुलहरू वरपर मानव साङ्लो बनाएर पर्सियाली राष्ट्रवादको रक्षा र बलिदानको मार्मिक सन्देश दिए । साँझमा सभ्यता मेटाउने धम्की दिएका राष्ट्रपति ट्रम्पले केही घण्टापछि नै दुई हप्ताका लागि युद्धविरामको घोषणा गरे ।

युद्धविरामका शर्तहरू इरानले राखेका १० बुँदे शर्तहरूका आधारमा अझै वार्ता हुन बाँकी छ । ट्रम्पले ट्रुथ सोसलमा इरानले हर्मुज जलयोजक खोल्ने कुरा लेखे पनि वास्तविकता के हो भने इरानको अझै पनि त्यस जलमार्गमा प्रभावकारी नियन्त्रण छ र उसले मित्रराष्ट्रका जहाजहरूलाई मात्र जान दिइरहेको छ । यस युद्धमा इरान रणनीतिक रूपमा धेरै बलियो भएर निस्किएको छ जसलाई उसको प्याक्स पर्सिका क्षण भन्न सकिन्छ ।

ट्रम्पको यो अचानक युद्धविराम घोषणा शत्रुताको विराम मात्र नभई विश्व भूराजनीतिको निर्णायक मोड हो । यो कुनै नियन्त्रित रणनीतिक चाल नभई प्रणालीगत आर्थिक पतनतर्फ मोडिएको परिस्थितिले बाध्य पारेको कदम देखिन्छ ।

यस संकटको जडमा एउटा मौलिक यथार्थ छः अत्यधिक सैन्य श्रेष्ठताका बाबजुद अमेरिका यस्तो द्वन्द्वमा फसेको थियो जहाँ हर्मुज जलमार्ग बन्द हुँदा हुने आर्थिक परिणामहरूलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता उससँग थिएन ।

पाकिस्तान जस्ता मध्यस्थकर्ताहरू मार्फत गरिएको यस युद्धविरामले अमेरिका युद्धको जोखिमबाट उम्कने बाटो खोजिरहेको देखाउँछ । कूटनीतिको आवरणमा यो वास्तवमा अमेरिकीहरूको रणनीतिक फिर्ती थियो ।

अर्कोतर्फ, इरानले सन्तुलित रूपमा युद्धको स्तर बढाउँदै लग्यो । उसको सैन्य र राजनीतिक संकेतहरूले के प्रस्ट पारे भने ऊ अझ ठूलो बदला लिन तयार छ । त्यसले विश्वव्यापी तेल प्रवाह, आपूर्ति श्रृंखला र वित्तीय बजारलाई नै खतरामा पारेको थियो ।

पाकिस्तानको नेतृत्वबाट आएका सन्देशहरूले यस युद्धविरामको पछाडि ठूलो भूराजनीतिक सेटिङ रहेको पुष्टि गर्छ । यस द्वन्द्वले निम्त्याएको संरचनात्मक परिवर्तनले पर्सियाली खाडीभन्दा टाढासम्म असर गर्नेछ जसले गठबन्धनहरू, आर्थिक प्रवाह र विश्वव्यापी शक्तिको संरचनालाई पुनः परिभाषित गर्नेछ ।

ट्रम्पको युद्धविराम घोषणालाई कूटनीतिक सफलताको रूपमा प्रस्तुत गरिँदैछ । तर, वास्तवमा यो विकल्प नभएर बाध्यताको उपज हो । वाशिङटन दुविधामा थियोः कि त यसलाई व्यापक क्षेत्रीय युद्धमा बदल्ने जसमा खाडी देशका तेल र ग्यास सुविधाहरू नष्ट हुने जोखिम थियो कि त यस्तो अवस्थामा युद्ध रोक्ने जसले इरानलाई क्षेत्रीय शक्तिको रूपमा स्थापित गर्थ्यो ।

यो क्षण सन् १९५६ को स्वेज संकट जस्तै छ जहाँ परम्परागत साम्राज्यवादी शक्तिहरूले सैन्य बलको सीमा बुझेका थिए । सन् १९५६ मा बेलायत र फ्रान्स जस्तै अमेरिका पनि युद्धमैदानको समस्याले नभई जारी युद्धको प्रणालीगत जोखिमले बाँधिएको थियो ।

इजरायलले पनि यस युद्धविरामको वास्तविकता स्वीकार गर्नुपरेको छ । तेहरानमा सत्ता परिवर्तन गर्ने उसको प्रारम्भिक उद्देश्य असफल भयो । इरानी शासनलाई ढाल्ने इजरायली मोसादका योजनाहरू सफल भएनन् । परिणामस्वरूप, इजरायल यस्तो युद्धविराम स्वीकार गर्न बाध्य भयो जुन तेल अभिभको प्राथमिकताभन्दा वाशिङटनको आवश्यकताले तय गरेको थियो ।

इजरायलमा पहिले नै युद्धविरामको विरोध सुरु भइसकेको छ । विपक्षी नेता याइर लापिडले यस युद्धविरामलाई इतिहासकै ठूलो रणनीतिक र सैन्य विपत्ति भनेका छन् । प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूले आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्न नसकेकोमा आफ्नै सहयोगीहरूबाट आक्रोश झेल्नुपर्नेछ । त्यसले इजरायलमा नेतृत्व परिवर्तनको दबाब बढाउन सक्छ ।

इरानको सफलताको केन्द्रमा उसको एसिमेट्रिक युद्ध कौशल छ । परम्परागत आमनेसामनेको युद्धको सट्टा तेहरानले भूगोल, लेबननमा हिजबुल्लाह र इराकमा शिया मिलिसिया जस्ता प्रोक्सीहरू र हर्मुज जस्ता रणनीतिक बिन्दुहरूलाई उपयोग गर्यो । विश्वको २० प्रतिशत तेल प्रवाह हुने यस साँघुरो जलमार्गमा नियन्त्रण कायम गरेर इरानले आफ्नो भौगोलिक स्थितिलाई क्षेत्रीय शक्तिको रूपमा बदल्यो ।

खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी अड्डाहरूमा इरानी आक्रमणले करिब ६ अर्ब डलर मूल्यका सैन्य सम्पत्तिहरूमा क्षति पुर्याएको रिपोर्ट गरिएको छ । इरानले एफ–१५, एफ–३५ जस्ता अमेरिकी विमानहरू र १४–१५ वटा एमक्यू–९ रिपर ड्रोनहरू खसाल्न सफल भयो ।

साउदी अरबका अड्डाहरूमा रहेका अमेरिकी ट्यांकर र पेट्रियट ब्याट्रीहरू पनि निस्तेज पारिए । यस अर्थहीन द्वन्द्वमा सयौं अमेरिकी सैनिकहरू घाइते भए र धेरैले ज्यान गुमाए ।

इरानले इस्फाहान नजिकै ४५० किलो संवर्धित युरेनियम कब्जा गर्ने अमेरिकी मिशनलाई पनि विफल पारिदियो । सैन्य विजय मात्र नभई वाशिङटनका लागि युद्ध जारी राख्ने लागतलाई अत्यधिक महँगो बनाउनु यी कार्यहरूको उद्देश्य थियो । इरानलाई परम्परागत रूपमा युद्ध जित्नु आवश्यक थिएन, उसलाई केवल बाँच्नु र हर्मुजमाथि पकड जमाउनु थियो । त्यो उसले सफलतापूर्वक गर्यो ।

यस द्वन्द्वमा रुस र चीनको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो । प्रत्यक्ष सहभागी नभए पनि दुवै शक्तिले इरानलाई गुप्तचर सूचनादेखि प्रविधिसम्मको रणनीतिक सहयोग उपलब्ध गराए । रुसले त द्वन्द्वकै बीचमा तेहरानलाई खुला समर्थन गर्यो र अमेरिकी नाकाबन्दी तोड्न आणविक पनडुब्बीसहित तेल ट्यांकरहरू समेत पठायो ।

चीनका लागि यस द्वन्द्वले डलरको प्रभुत्वलाई कमजोर बनाउने अवसर दियो । चीन हर्मुजमा पेट्रो युआनको प्रभुत्व देख्न पाउँदा खुसी हुनेछ । इरानी शासनको अस्तित्व रुसका लागि पनि फाइदाजनक छ किनकि इरान ब्रिक्सको गैर–डलर व्यापार र युक्रेन युद्धका लागि हतियार आपूर्तिको महत्त्वपूर्ण कडी हो ।

रुस र चीनका लागि इरानको यो प्रतिरोधी क्षमता रणनीतिक विजय हो जसले बहुध्रुवीय विश्वतर्फको संक्रमणलाई तीव्र बनाउनेछ ।

यस द्वन्द्वको अर्को ठूलो परिणाम भनेको नेटो सहयोगीहरू बीचको सम्बन्धमा आएको तिक्तता हो । युरोपेली देशहरूले अब अमेरिकी निर्णयहरूलाई अस्थिर मान्न थालेका छन् । ट्रम्प प्रशासनले ग्रीनल्यान्डमाथि गरेको दाबी र ऊर्जा ब्ल्याकमेलिङका कारण युरोप पहिले नै असन्तुष्ट थियो ।

इरान युद्धमा बेलायतले अमेरिकालाई प्रत्यक्ष साथ दिन अस्वीकार गर्यो । फ्रान्स र जर्मनीले अमेरिकाबाट अलग हुँदै आफ्नै सुरक्षा र आर्थिक बाटो खोज्न थालेका छन् । फ्रान्सले त न्युयोर्कबाट आफ्नो सुन फिर्ता लिएको छ र इरानसँग प्रत्यक्ष वार्ता सुरु गरेको छ । स्पेन र इटालीले पनि अमेरिकाको यो अवैध युद्धमा सहयोग गर्न अस्वीकार गरे ।

खाडी सहयोग परिषद् (जीसीसी) का लागि यो संकट अस्तित्वको लडाइँ थियो । साउदी अरब र यूएईले अब अमेरिकाको सुरक्षा ग्यारेन्टीमा पूर्ण भर पर्न नसकिने बुझेका छन् । त्यसैले उनीहरूले अब रुस र चीनसँगको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखेका छन् । साउदी अरबले पहिले नै पाकिस्तानसँग रक्षा सम्झौता गरिसकेको छ र उसले टर्की र इजिप्टसँगको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउनेछ ।

अर्कोतर्फ, यूएईको आर्थिक मोडल अमेरिका र इजरायलसँग बढी जोडिएको छ । यूएईले पाकिस्तानसँगको सम्बन्ध घटाउँदै भारतसँग नजिक हुन खोजिरहेको छ जसले भारतलाई यूएई–इजरायल–साइप्रस–ग्रीस अक्षमा सामेल हुने अवसर दिन्छ ।

यस द्वन्द्वले अमेरिकी डलरको प्रभुत्वलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ । साउदी, इरान, रुस र भारतले पनि अहिले गैर–डलर वा युआनमा तेलको व्यापार सुरु गरेका छन् । ४० ट्रिलियन डलरको ऋण र बढ्दो मुद्रास्फीतिको सामना गरिरहेको अमेरिकी अर्थतन्त्रले हर्मुज बन्द हुँदाको झट्का सहन सक्ने अवस्था थिएन । त्यसैले, सैन्य शक्ति हुँदाहुँदै पनि ट्रम्पले हार स्वीकार्दै युद्धविरामको आह्वान गर्नुपर्यो ।

निष्कर्षमा ‘प्याक्स पर्सिका’ ले फारसको खाडीमा एक नयाँ यथार्थ स्थापित गरेको छ । इरान अब एक यस्तो शक्ति बनेको छ जसलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन । भारतका लागि यो आफ्नो रणनीतिक स्वायत्ततालाई अझ सुदृढ गर्ने अवसर हो ।

विश्व अब एकध्रुवीय निश्चितताबाट बहुध्रुवीय जटिलतातर्फ प्रवेश गरेको छ । हर्मुज संकटलाई इतिहासमा अमेरिकी प्रभुत्वको अन्त्य र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको सुरुवातको रूपमा सम्झिइनेछ । अबको वास्तविक प्रश्न यो होः अमेरिकाले आफू अब विश्वको एक्लो मालिक नरहेको कुरालाई कति चाँडो स्वीकार गर्ला ?