हर्मुजपछि बाब अल–मान्डेबमा पनि नाकाबन्दीको संकेत, क्षयीकरणको बाटोमा विश्व अर्थतन्त्र

काठमाडौं । इरानमाथि अमेरिकी र इजरायली आक्रमणपछि इरानले संसारको २० प्रतिशत ऊर्जा आपूर्ति हुने हर्मुज जलयोजक बन्द गरी छनोटपूर्ण रूपमा जहाजहरूको आवागमनको अनुमति दिएकाले अहिले विश्व अर्थतन्त्र दबाबमा परेको छ । त्यसमाथि इरानसमर्थित यमनका हुतीहरूले अर्को महत्त्वपूर्ण नाका बाब अल–मान्डेब पनि बन्द गरिदिने चेतावनी दिइरहेका छन् ।

लामो समयदेखि निर्बाध आवागमनको अवधारणामा सञ्चालित विश्व अर्थतन्त्र यी घटनाक्रमले गर्दा चरम दबाब महसुुस गरिरहेको छ ।

हुन त दशकौंदेखि भूराजनीतिक विश्लेषकहरूले प्रमुख चोकपोइन्टहरू बन्द हुन सक्ने परिदृश्यका विषयमा चेतावनी दिँदै आएका थिए । तर, अहिले विश्वले सामना गरिरहेको दोहोरो संकट आधुनिक इतिहासमा यसअघि देखिएको थिएन ।

गत शुक्रबार इरानले औपचारिक रूपमा हर्मुज जलयोजक बन्द गरेको घोषणा गरेलगत्तै हुती विद्रोहीहरूले बाब अल–मान्डेबमा आफ्नो घेराबन्दीलाई तीव्र बनाएका छन् । यसले विश्वव्यापी ऊर्जा र वाणिज्यका मुख्य नाकाहरूलाई प्रभावकारी रूपमा अवरुद्ध गरिदिएको छ ।

यस अवरोधले प्रणालीगत धक्का सिर्जना गरेको छ र यसले पूर्वी एसियादेखि पश्चिमी युरोपसम्मका राष्ट्रहरूको आन्तरिक स्थिरतालाई नै खतरामा पारेको छ ।

वर्तमान परिस्थितिको गम्भीरता बुझ्नका लागि यी दुई साँघुरा नाकाहरूबाट प्रवाहित हुने ऊर्जाको विशाल मात्राका बारेमा जान्नु आवश्यक छ । हर्मुज जलयोजक सम्भवतः पृथ्वीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण समुद्री क्षेत्र हो जहाँबाट विश्वको दैनिक तेल आपूर्तिको लगभग २० प्रतिशत र तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) को झण्डै एक तिहाइ अंशको कारोबार हुन्छ ।

हर्मुजको संकट इरानी राज्यले गराएको नाकाबन्दी हो भने बाब अल–मान्डेबको अवस्था अर्कै तर उत्तिकै घातक किसिमको अवरोध हो । लाल सागरको दक्षिणी छेउमा अवस्थित यो जलयोजक स्वेज नहरको प्रवेशद्वार हो

कुवेत, इराक र संयुक्त अरब अमिरातका तेल टर्मिनलहरूबाट निस्कने विशाल ट्यांकरहरूका लागि अन्य जलमार्गहरूको तुलनामा कुनै पनि भरपर्दो वैकल्पिक गहिरो पानीको मार्ग छैन । इरानले अमेरिका, इजरायल वा उनीहरूका सहयोगीसँग सम्बन्धित कुनै पनि जहाजका लागि यो नाका बन्द गर्ने घोषणा गरेर विश्वव्यापी ऊर्जा बजारको घाँटी अँठ्याएको छ ।

ढुवानी मार्गहरूको ठीक माथि इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ले नियन्त्रण गरेका साना टापुहरू रहेका छन् । त्यहाँ सबैभन्दा उन्नत जलसैनिक सुरक्षाका बावजुद मालवाहक जहाजहरूले समुद्री बारुदी सुरुङ र स्थल मिसाइल प्रणालीहरूको सामना गर्नुपर्ने सुनिश्चित गर्छन् ।

हर्मुजको संकट इरानी राज्यले गराएको नाकाबन्दी हो भने बाब अल–मान्डेबको अवस्था अर्कै तर उत्तिकै घातक किसिमको अवरोध हो । लाल सागरको दक्षिणी छेउमा अवस्थित यो जलयोजक स्वेज नहरको प्रवेशद्वार हो ।

विश्वव्यापी ढुवानीको लगभग १५ प्रतिशत हिस्सा यही विन्दुबाट गुज्रिन्छ । त्यसमा युरोप र एसियाबीचको व्यापारको ठूलो हिस्सा समावेश छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई ठप्प पार्न कुनै पनि गैरराज्य शक्तिलाई परम्परागत जलसेनाको आवश्यकता नपर्ने कुरा यमनका हुती विद्रोहीहरूले प्रमाणित गरिदिएका छन् । सस्तो ड्रोन र एन्टी–शिप मिसाइलहरूको प्रयोग गरेर उनीहरूले लाल सागरलाई खतरनाक क्षेत्रमा परिणत गरिदिएका छन् ।

यी आक्रमणहरूको भौतिक क्षति भन्दा पनि मनोवैज्ञानिक प्रभाव बढी शक्तिशाली देखिएको छ । लोयड्स अफ लन्डन जस्ता प्रमुख संस्थाहरूको नेतृत्वमा बिमा कम्पनीहरूले युद्ध जोखिम प्रिमियमलाई उच्च स्तरमा पुर्याएकाले अधिकांश व्यावसायिक जहाजहरूका लागि यो मार्ग आर्थिक रूपमा असम्भव हुन पुगेको छ ।

विश्वव्यापी ढुवानी मार्गमा भएको विशाल र बाध्यकारी परिवर्तन यी नाकाहरू बन्द हुनुको तत्कालीन परिणाम हो । बाब अल–मान्डेब असुरक्षित हुँदा जहाजहरू स्वेज नहरलाई पूर्ण रूपमा छोडेर अफ्रिकाको दक्षिणी छेउमा रहेको केप अफ गुड होप हुँदै यात्रा गर्न बाध्य हुन्छन् ।

यो सामान्य मोड होइन । यसले एसियाबाट युरोपसम्मको सामान्य यात्रामा झण्डै ६ हजार समुद्री माइल थप्छ । यसको अर्थ हुन्छ, एउटा ठूलो कन्टेनर जहाजका लागि समुद्रमा कम्तीमा १० अतिरिक्त दिन र प्रति यात्रा १० लाख डलर थप इन्धन खर्च हुन्छ ।

लाल सागरबाट यात्रा गर्ने हजारौं जहाजहरूमा यो खर्च थोपरिँदा यसको कुल लागत उच्च हुन्छ । केप अफ गुड होपको बाटो भएर बढ्दो जहाज आवागमनले अहिले उपभोक्ता वस्तुहरूमा भारी सरचार्जका रूपमा प्रभाव देखाइरहेको छ किनभने ढुवानी कम्पनीहरूले यो अतिरिक्त बोझ सिधै जनतामाथि थोपरेका छन् ।

हर्मुज बन्द हुँदा कुनै भरपर्दो वैकल्पिक मार्ग उपलब्ध छैन । साउदी अरब र संयुक्त अरब अमिरातले यो नाका छलेर तेल पठाउनका लागि पाइपलाइनहरूमा लगानी गरेका भए पनि ती विकल्पहरू अपर्याप्त छन्।

उदाहरणका लागि, साउदीको पूर्व–पश्चिम पाइपलाइन लाल सागरको यान्बु बन्दरगाहमा टुंगिन्छ । वर्तमान परिदृश्यमा यस वैकल्पिक मार्गले जहाजहरूलाई सिधै हुतीहरूले खतरा उत्पन्न गरेको जलक्षेत्रमा पुर्याउँछ।

अहिले यस्तो रणनीतिक विरोधाभासको स्थिति छ जहाँ एउटा चोकपोइन्टबाट निस्कने बाटोले सिधै अर्को जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पुर्याउँछ । यसले कतार जस्ता उत्पादकहरूलाई ग्यास उत्पादन सम्झौताहरूमा फोर्स मज्योर (नियन्त्रण बाहिरको परिस्थिति) घोषणा गर्न बाध्य पारेको छ किनभने तिनीहरूले आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहकहरूलाई ढुवानीको ग्यारेन्टी दिन सक्दैनन् ।

विश्वका ठूला ऊर्जा आपूर्तिकर्ताहरूले आफ्नो उत्पादन बजारमा पुर्याउन नसक्दा उत्पन्न हुने अस्थिरताले सन् १९७० को दशकको तेल संकटलाई पनि माथ खुवाउँछ ।

यस दोहोरो संकटको पीडा विश्वभरिका परिवारले महसुस गरिरहेका छन् । हर्मुज बन्द भएको एक हप्ताभित्रै विश्वव्यापी तेलको मूल्य बढ्यो । औसत नागरिकका लागि यो अमूर्त आर्थिक सूचक मात्र होइन । यो त जीवनयापनको लागतमा भएको प्रत्यक्ष प्रहार हो ।

युरोपमा कतारी एलएनजी ढुवानी रोकिएका कारण प्राकृतिक ग्यासको मूल्य एक हप्तामै झण्डै दोब्बर भयो । ऊर्जा खर्चहरू धान्न नसकिने स्तरमा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । अमेरिका र एसियाभरि पेट्रोलको मूल्य मुद्रास्फीतिको मुख्य कारकतत्त्व बनेको छ र यसले वर्षौंदेखिको आर्थिक सुधारलाई समाप्त पार्ने खतरा निम्त्याएको छ ।

इलेक्ट्रोनिक्स, कपडा र अटोमोबाइलका पार्टपुर्जाहरू आपूर्ति गर्ने ‘जस्ट–इन–टाइम’ प्रणाली असफल भइरहेको छ । यसकारण औद्योगिक केन्द्रहरूमा उत्पादन बन्द भइरहेका छन् ।

विश्वको उत्पादन इन्जिन मानिने एसिया अहिले सामुद्रिक नाकाबन्दीबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित छ । जापान र दक्षिण कोरिया जस्ता देशहरूको आफ्नो घरेलु ऊर्जा स्रोत लगभग शून्य भएकाले अहिले आपतकालीन सञ्चितिमा चलिरहेका छन् ।

सौलमा सरकारले इन्धन जोगाउन पाँच दिने सवारीसाधन रोटेशन प्रणाली लागू गरिसकेको छ भने फिलिपिन्सले अत्यावश्यक बाहेकका व्यावसायिक उडानहरू रोक्ने सम्भावनाबारे विचार गरिरहेको छ । यी राष्ट्रहरूलाई आफ्नो औद्योगिक उत्पादन कायम राख्न आवश्यक ऊर्जाबाट वञ्चित गरिँदैछ ।

यो अवरोध अर्को त्रैमासिकसम्म लम्बियो भने विश्व बैंकले दक्षिणपूर्वी एसियाका ती मुलुकहरूमा गैर–औद्योगिकीकरण (डिइन्डस्ट्रियलाइजेशन) को चेतावनी दिएको छ । हुन पनि यस अवस्थामा व्यवसायहरू उच्च ऊर्जा लागत र कच्चा पदार्थको अभावको बोझ सहन सक्ने छैनन् ।

ऊर्जा र उपभोक्ता इलेक्ट्रोनिक्स बाहेक यस संकटको सबैभन्दा खतरनाक असर विश्वव्यापी खाद्य सुरक्षामा परेको छ । हर्मुज विश्वको झण्डै एक तिहाइ मलको प्राथमिक पारवहन विन्दु हो । उत्तरी गोलार्धमा वसन्त ऋतुको आगमनसँगै खेतीपातीको समयकै छेक नाका बन्द भएकाले कृषि सामग्रीको अभावले मकै, गहुँ र भटमासको उत्पादनमा कमी आउने पक्का छ ।

वर्तमान समुद्री संकटले अबको ६ देखि ९ महिनामा विश्वव्यापी खाद्य मूल्यमा भारी वृद्धि ल्याउने यसले सुनिश्चित गर्छ । समुद्री नाकाहरूमा भएको यो अवरोध वास्तवमा अनिकालतर्फको यात्रा हो । अमेरिका, युरोप र एसियाका खेतबारीमा मल पुग्न नसक्दा विश्वव्यापी खाद्य आपूर्तिको जग नै कमजोर हुन जान्छ ।

यस संकटमा बिमाको भूमिकालाई कम आकलन गर्न मिल्दैन । बिमालाई ‘लुकेको हतियार’ मानिन्छ । यसले एउटा गोली नचलाइकन पनि कुनै पनि मार्गलाई ठप्प पार्न सक्छ । ढुवानी उद्योग थोरै नाफामा चल्छ र युद्ध जोखिम प्रिमियमहरू बिमायोग्य नरहेपछि जहाजहरू चल्न छोड्छन् ।

हर्मुज र बाब अल–मान्डेबको नाकाबन्दीले आधुनिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण मोडतर्फ संकेत गर्छ । यसले आफ्नो अस्तित्वका लागि दुई साँघुरा जलमार्गहरूमा निर्भर रहेको विश्व अर्थतन्त्रको चरम कमजोरीलाई उजागर गरेको छ

विगतमा लाल सागर संकटको समयमा ठूला ढुवानी कम्पनीहरूले आफ्ना जहाजहरू डुबेका कारण नभई बिमा कभरेज प्राप्त गर्न नसकेका कारण सेवाहरू स्थगित गरेका थिए । अहिले लाल सागर र पर्सियाली खाडी दुवैलाई धेरै प्रमुख बिमकहरूले बिमायोग्य नभएको मानेका छन् । यसले गर्दा विश्वव्यापी जहाजहरूको आवतजावत प्रभावकारी रूपमा रोकिएको छ ।

यसले बजारमा रिक्तता सिर्जना गरेको छ र त्यसलाई अहिले छायाँ जहाजहरू (श्याडो फ्लीट) ले भरेका छन् । यी जहाजहरू चरम जोखिम लिन तयार छन् र लारक टापुको उत्तरमा आईआरजीसीको संरक्षणमा प्रतिबन्धित ढुवानी मार्गमा सञ्चालन भइरहेका छन् ।

यस समानान्तर अर्थतन्त्रमा चिनियाँ युआन वा इरानको राजनीतिक समर्थन मार्फत जलमार्ग सुरक्षित गरिएको छ । यो अन्तर्राष्ट्रिय नियममा आधारित व्यवस्थाको पूर्ण विफलताको स्पष्ट संकेत हो ।

हर्मुज र बाब अल–मान्डेबका अवरोधहरू बीचको संरचनात्मक भिन्नताका कारण यस दोहोरो खतराप्रति भूराजनीतिक प्रतिक्रिया कमजोर भएको छ ।

लाल सागरमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले अपरेशन प्रोस्पेरिटी गार्डियन जस्ता मिसनहरू मार्फत व्यवस्था कायम राख्ने प्रयास गरेका थिए । तर, जमिनमा रहेको विद्रोही हुती सेना विरुद्ध अन्य मुलुकहरूको जलसैनिक उपस्थिति अपर्याप्त साबित भएको छ । हुतीहरूले यमनका पहाडहरूबाट मोबाइल लोन्चरहरू प्रयोग गरेर मिसाइल प्रहार गर्ने क्षमता राख्छन् । त्यसैले बाब अल–मान्डेब व्यावसायिक यातायातका लागि असुरक्षित रहिरहनेछ ।

अर्कोतर्फ हर्मुजमा क्षेत्रीय शक्तिसँग अमेरिकाको प्रत्यक्ष टकराव छ । यो नाका खोल्नका लागि कि त व्यापक कूटनीतिक सम्झौता कि त इरानको तटीय रक्षा प्रणालीलाई ध्वस्त पार्ने गरी पूर्ण–स्तरको सैन्य कारबाही आवश्यक पर्नेछ । यहाँ कुनै बीचको बाटो छैन ।

विश्व अहिले लम्बिएको नाकाबन्दीको उच्च लागत र ठूलो क्षेत्रीय युद्धको अज्ञात जोखिमको बीचमा फसेको छ । यी नाकाहरू लामो समयसम्म बन्द रहँदा विश्वव्यापी व्यापारमा स्थायी क्षति पुग्नेछ । कम्पनीहरूले पहिले नै यी अस्थिर क्षेत्रहरूबाट आफ्नो आपूर्ति श्रृंखला अलग पार्ने तरिकाहरू खोजिरहेका छन् । तर, यस्ता परिवर्तनहरू लागू गर्न दशकौं लाग्न सक्छ ।

समुद्री साझा क्षेत्र (मेरिटाइम कमन्स) को अस्तित्व अब समाप्त भएको तत्कालीन यथार्थ हो । त्यसको साटो संसार अहिले किल्लाबन्दी गरिएका नाकाहरूको युगमा प्रवेश गर्दैछ । यसमा पारवहनको सुविधा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले ग्यारेन्टी गरेको अधिकार नभई क्षेत्रीय शक्तिहरूले दिने विशेषाधिकार बनेको छ ।

हर्मुज र बाब अल–मान्डेबको नाकाबन्दीले आधुनिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण मोडतर्फ संकेत गर्छ । यसले आफ्नो अस्तित्वका लागि दुई साँघुरा जलमार्गहरूमा निर्भर रहेको विश्व अर्थतन्त्रको चरम कमजोरीलाई उजागर गरेको छ ।

विश्वले अब समुद्री सुरक्षालाई गौण विषयका रूपमा लिन सक्दैन । फ्रीडम अफ नेभिगेशन पुनःस्थापना गर्न समन्वयात्मक विश्वव्यापी पहल आवश्यक छ । त्यसो नहुँदा वर्तमान संकट अस्थायी आर्थिक धक्काबाट संरचनात्मक क्षयीकरणमा परिणत हुनेछ ।