तेलको भाउ बढ्दा सुनको भाउ किन घटिरहेको छ ?

एजेन्सी । वर्तमान विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा इरान र इजरायल वा पश्चिमा शक्तिहरूबीचको बढ्दो तनावले ठूलो हलचल पैदा गरेको छ ।

भूराजनीतिक अस्थिरता वा युद्धको समयमा सामान्यतया कच्चा तेल र सुनको बढी चर्चा हुन्छ ।

ऐतिहासिक रूपमा युद्धको समयमा यी दुवैको मूल्य सँगसँगै बढ्ने गर्थ्यो । तेल औद्योगिक र यातायात आवश्यकताका कारण र सुन सुरक्षित लगानी मानिने हुनाले महँगो हुन्थे ।

तर, हालको इरान केन्द्रित द्वन्द्वमा कच्चा तेलको भाउ आकाशिए पनि सुनको भाउमा भने गिरावट वा सुस्तता देखिएको छ । यस आर्थिक विरोधाभासका पछाडि धेरै जटिल कारणहरू लुकेका छन् ।

इरान विश्वको प्रमुख तेल र ग्यास उत्पादक राष्ट्र हो । साथै, विश्वको कुल तेल आपूर्तिको करिब २० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने हर्मुज जलयोजकमा इरानको बलियो प्रभाव छ ।

युद्धका कारण यो मार्ग अवरुद्ध हुने वा इरानका तेल कुवाहरूमा क्षति पुग्ने डरले बजारमा तेलको अभाव हुने सुनिश्चित छ । माग र आपूर्तिको यस असन्तुलनले गर्दा तेलको भाउ बढ्नु स्वाभाविक र प्रत्यक्ष प्रभाव हो । यो विशुद्ध कमोडिटी (वस्तु) को भौतिक अभावसँग जोडिएको विषय हो ।

तर, सुनको मूल्य निर्धारण गर्ने संयन्त्र तेलको भन्दा फरक हुन्छ । सुनको भाउमा युद्ध मात्र नभएर मौद्रिक नीति, डलरको मूल्य र लगानीकर्ताको मनोविज्ञानले ठूलो भूमिका खेल्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको कारोबार अमेरिकी डलरमा हुन्छ । विश्वमा युद्ध वा अस्थिरता बढ्दा लगानीकर्ताहरूले सुनसँगै अमेरिकी डलरलाई पनि सुरक्षित मान्छन् । डलरको माग बढ्दा यसको मूल्य अन्य मुद्राहरूको तुलनामा बढ्छ ।

डलर बलियो हुँदा अन्य मुद्रा (जस्तै, भारतीय वा नेपाली रुपैयाँ) चलाउने देशका लागि सुन महँगो पर्न जान्छ । यसले गर्दा माग घट्छ र अन्ततः सुनको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यमा दबाब पर्छ । डलर र सुनको सम्बन्ध प्रायः उल्टो हुन्छ ।

सुनमा लगानी गर्दा ब्याज वा डिभिडेन्ड आउँदैन । यसको मूल्य बढ्दा मात्र नाफा हुन्छ । हाल अमेरिकी केन्द्रीय बैंक (फेडरल रिजर्भ) ले मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न ब्याजदर उच्च राखेको छ ।

बैंक वा सरकारी ऋणपत्रमा लगानी गर्दा ५–६ प्रतिशत सुरक्षित ब्याज पाइन्छ भने लगानीकर्ताहरूले सुनमा पैसा होल्ड गरेर राख्नुको साटो डलर वा ऋणपत्रमा लगानी गर्न रुचाउँछन् । सुन होल्ड गर्दा आउने प्रतिफल शून्य हुने हुनाले यसको आकर्षण घटेको हो ।

युद्ध सुरु हुनुभन्दा केही समय अगाडि नै सुनको भाउले ऐतिहासिक उचाइ छोइसकेको हुन्छ । धेरै ठूला लगानीकर्ता र केन्द्रीय बैंकहरूले सस्तोमा किनेको सुनको भाउ बढ्नासाथ उनीहरूले नाफा सुरक्षित गर्न थाल्छन् । बजारमा सुनको आपूर्ति बढ्नाले र ठूला कोषहरूले सुन बेचेर नगद जम्मा गर्नाले मूल्यमा गिरावट आउँछ ।

बजार सधैँ फ्युचरिस्टिक हुन्छ । इरान र इजरायलको युद्ध सीमित समयको लागि मात्र हो वा यसले विश्वयुद्धको रूप लिँदैन भन्ने लगानीकर्ताहरूलाई लागेमा उनीहरू आत्तिँदैनन् ।

तेलको भाउ आपूर्ति श्रृंखलामा तत्काल पर्ने असरले बढ्छ तर सुनको भाउ तब मात्र अत्यधिक बढ्छ जब विश्वभरकै वित्तीय प्रणाली कोल्याप्स हुने डर हुन्छ । हालको अवस्थामा बजारले यस द्वन्द्वलाई एउटा क्षेत्रीय समस्याको रूपमा मात्र हेरिरहेको हुनसक्छ ।

युद्धको समयमा तेल र ऊर्जाको मूल्य बढ्दा उत्पादन लागत बढ्छ र सेयर बजारमा गिरावट आउन सक्छ । यस्तो बेला धेरै लगानीकर्ताहरूले आफ्नो अन्य क्षेत्रको घाटा पूर्ति गर्न वा व्यापारका लागि आवश्यक नगद जुटाउन सुन बेच्ने गर्छन् । सुन संसारको सबैभन्दा तरल सम्पत्ति हो जुन संकटको बेला तत्काल बेचेर नगदमा परिणत गर्न सकिन्छ । यही बिक्रीको चापले भाउ घटाउँछ ।

पछिल्लो समयमा डिजिटल सुन वा बिटकोइन जस्ता क्रिप्टोकरेन्सीलाई पनि कतिपयले सुनको विकल्पका रूपमा हेर्न थालेका छन् । युवा लगानीकर्ताहरूको एउटा हिस्सा सुनको साटो डिजिटल सम्पत्तिमा आकर्षित हुनाले पनि सुनको परम्परागत मागमा केही कमी आएको विश्लेषण गरिन्छ ।

युद्ध लम्बिएर विश्वव्यापी मन्दीको अवस्था आयो र अमेरिकी डलर कमजोर हुन थाल्यो भने सुनको भाउ फेरि नाटकीय रूपमा बढ्न सक्छ ।