नवप्रवर्तनबाट प्रेरित आर्थिक वृद्धिको व्याख्या गर्ने तीन अर्थशास्त्रीलाई नोबेल पुरस्कार

एजेन्सी । स्विडिस रोयल एकेडेमी अफ साइन्सेसले अल्फ्रेड नोबेलको सम्झनामा दिइने सन् २०२५ को अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार जोएल मोकिर, फिलिप एजियन र पिटर हाविटलाई प्रदान गर्ने निर्णय गरेको छ ।

उनीहरूलाई “नवप्रवर्तनबाट प्रेरित आर्थिक वृद्धिको व्याख्या गरेको” उपलब्धिका लागि यो पुरस्कार दिइएको हो ।

यस पुरस्कारको आधा हिस्सा जोएल मोकिरलाई “प्रविधिक प्रगतिमार्फत दिगो वृद्धिका लागि आवश्यक आधारहरू पहिचान गरेको” योगदानका लागि दिइनेछ र बाँकी आधा फिलिप एजियन र पिटर हाविटलाई संयुक्त रूपमा “सृजनात्मक विनाशमार्फत दिगो वृद्धिको सिद्धान्त विकास गरेको” उपलब्धिका लागि दिइनेछ ।

नयाँ प्रविधिले कसरी दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धिलाई अगाडि बढाउँछ भनी पुरस्कार विजेताहरूले देखाएका छन् ।

गत दुई शताब्दीदेखि इतिहासमै पहिलोपटक संसारले निरन्तर आर्थिक वृद्धि देखेको छ । यसले करोडौं मानिसलाई गरिबीबाट उकासेको छ र आधुनिक समृद्धिको जग बसाएको छ ।

यस वर्षका नोबेल पुरस्कार विजेताहरू — जोएल मोकिर, फिलिप एजियन र पिटर हाविट — ले नवप्रवर्तनले कसरी निरन्तर प्रगतिलाई ऊर्जा दिन्छ भन्ने व्याख्या गरेका छन् ।

प्रविधि तीव्र गतिमा अघि बढ्दै गएको छ र यसले सबैलाई प्रभाव पारेको छ। नयाँ उत्पादन र उत्पादन विधिहरू पुराना कुरा विस्थापित गर्दै अनवरत चक्रमा अघि बढिरहेका छन् । यही दिगो आर्थिक वृद्धिको आधार हो, जसले विश्वभरका मानिसहरूको जीवनस्तर, स्वास्थ्य र जीवनगुणस्तर सुधार गर्छ ।

तर, सधैं यस्तो थिएन । यसको ठीक विपरीत, मानव इतिहासको अधिकांश भागमा ठहराव नै सामान्य अवस्था थियो ।

कहिलेकाहीँ भएका महत्त्वपूर्ण आविष्कारहरूले जीवनस्तर र आम्दानीमा सुधार ल्याए पनि वृद्धि केही समयपछि स्थिर भइसकेको थियो ।

जोएल मोकिरले ऐतिहासिक स्रोतहरू प्रयोग गरेर दिगो आर्थिक वृद्धि सामान्य कसरी बन्यो भन्ने कारणहरू पत्ता लगाए ।

नवप्रवर्तनहरू एकपछि अर्को गर्दै निरन्तर हुने प्रक्रिया कायम राख्नुपर्छ भने हामीलाई कुनै कुरा काम गर्छ भन्ने मात्र थाहा भएर हुँदैन, किन काम गर्छ भन्ने वैज्ञानिक कारण पनि बुझ्नुपर्छ भनी उनीहरूले देखाए । औद्योगिक क्रान्ति भन्दा अघि यस्तो वैज्ञानिक व्याख्या प्रायः हुँदैनथियो र यसले नयाँ आविष्कारहरूलाई अघि बढाउन कठिन बनाएको थियो ।

मोकिरले समाज नयाँ विचारहरूप्रति खुला हुनुपर्ने र परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न सक्ने क्षमताको महत्व पनि जोड दिए ।
फिलिप एजियन र पिटर हाविटले पनि दिगो वृद्धिका संयन्त्रहरू अध्ययन गरे ।

सन् १९९२ मा प्रकाशित एक लेखमा उनीहरूले “सृजनात्मक विनाश” (क्रिएटिभ डिस्ट्रक्शन) भनिने अवधारणाको गणितीय मोडेल तयार पारे ।

यस अवधारणाअनुसार नयाँ र राम्रो उत्पादन बजारमा आएपछि पुराना उत्पादन बेच्ने कम्पनीहरू घाटामा पर्छन् । नवप्रवर्तन सृजनात्मक हुन्छ किनकि यसले नयाँ कुरा ल्याउँछ तर यसले पुरानो प्रविधिलाई विस्थापित गर्ने भएकाले यो विनाशकारी पनि हुन्छ ।

यी पुरस्कार विजेताहरूले सृजनात्मक विनाशले सिर्जना गर्ने द्वन्द्वलाई विभिन्न तरिकाले सकारात्मक रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने देखाएका छन् ।

त्यस्तो व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने स्थायी कम्पनीहरू र स्वार्थ समूहहरूले आफूलाई नोक्सान हुने डरले नवप्रवर्तनलाई रोक्ने खतरा रहन्छ ।