देशलाई प्रविधिमा आत्मनिर्भर बनाउन योगदान दिने दुई वैज्ञानिकलाई चीनको सर्वोच्च विज्ञान सम्मान

काठमाडौं । चिनियाँ सञ्चारमाध्यमका अनुसार, बिजुलीविना बाल्यकाल बिताएका एक वैज्ञानिक र दुई महिनामै आफैंले अंग्रेजी सिकेका एक किसानका छोराले चीनको सर्वोच्च विज्ञान सम्मान प्राप्त गरेका छन् ।

राष्ट्रपति सी चिनपिङले बुधबार बेइजिङको ग्रेट हल अफ द पिपलमा आयोजित एक समारोहमा चेन लिक्वान र बेन डेलाई सन् २०२५ को लागि स्टेट प्रि–इमिनेन्ट साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी अवार्ड प्रदान गरे । चेनले देशको पहिलो लिथियम ब्याट्री बनाएका थिए । बेनले चिनियाँ लडाकु विमानहरूलाई पाइलटको आफ्नै आँखाले देख्न सक्ने दूरीभन्दा धेरै टाढाबाट दुश्मनका विमानहरू पत्ता लगाउन सक्ने रेडार दृष्टि प्रदान गरे ।

यो दोहोरो सम्मान यस्तो समयमा दिइएको छ जब बेइजिङ दैनिक प्रविधि र रक्षा उपकरण दुवैमा आत्मनिर्भर बन्न चाहन्छ । सीले समारोहको अवसरमा वैज्ञानिकहरूलाई सम्बोधन गर्दै देशको आगामी पञ्चवर्षीय योजना चीनलाई वास्तविक प्रविधि शक्तिमा रूपान्तरण गर्नका लागि निर्णायक अवसर हुने बताए ।

एक पदक विजेताले आफ्नो करियर विद्युतीय सवारी साधनलाई ऊर्जा दिनमा बिताए । अर्काले लडाकु विमानहरूलाई ऊर्जावान् बनाउन आफ्नो जीवन खर्चिए । यी दुईबीचको सहकार्यले सीले कुरा गरिरहेको आत्मनिर्भरताको ठ्याक्कै प्रतिनिधित्व गर्छ ।

चेन लिक्वानको जन्म सन् १९४० मा सिचुआन प्रान्तको नान्छोङको एउटा पहाडी कुनामा भएको थियो जहाँको घर तेलको दियोले मात्र उज्यालो हुन्थ्यो । उनले हाई–स्कूल प्रवेश परीक्षा दिएको दिनसम्म बिजुलीको चिम बलेको देखेका थिएनन् ।

त्यो एउटै क्षण उनको मनमा गढेर बस्यो । उनले त्यही बेला निर्णय गरे कि उनी आफ्नो जीवन ऊर्जाको क्षेत्रमा काम गरेर बिताउन चाहन्छन् ताकि उज्यालो र सुविधा अरू बालबालिकाका लागि दुर्लभ नहोस् जस्तो उनका लागि भएको थियो ।

उनले चीनको विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयमा भौतिकशास्त्र अध्ययन गरे, सन् १९६४ मा स्नातक पूरा गरे र बेइजिङस्थित चिनियाँ विज्ञान एकेडेमीको भौतिकशास्त्र संस्थानमा आबद्ध भए ।

वास्तविक मोड सन् १९७६ मा आयो जब चेनलाई भिजिटिङ रिसर्चरका रूपमा जर्मनीको म्याक्स प्लान्क इन्स्टिच्युटमा पठाइएको थियो । एक जर्मन वैज्ञानिकले उनलाई सामान्य कुराकानीका क्रममा लिथियम नाइट्राइड भनिने पदार्थमा असामान्य गुणहरू भएको उल्लेख गरे । चेनले पछि सम्झिए अनुसार उनले भनेका थिए, ‘भविष्यमा यसको प्रयोग ब्याट्री र कारहरू बनाउन पनि गर्न सकिन्छ ।’

त्यो एउटा वाक्यले चेनको करियरको दिशा नै बदल्यो । त्यस समयमा चीन तेल संकटको सामना गरिरहेको थियो । त्यसले देश आयातित ऊर्जामा कति खतरनाक रूपमा निर्भर छ भन्ने कुरा उजागर गरेको थियो ।

चेनले लिथियम ब्याट्री नै लगानी गर्न लायक रणनीतिक विकल्प भएको निर्णय गरे । उनले औपचारिक रूपमा क्रिस्टल सामग्रीमा आफ्नो भइरहेको अनुसन्धान छाडे र पूर्ण रूपमा नयाँ क्षेत्र ‘सोलिड–स्टेट आयोनिक्स’ मा जान अनुमति मागे जुन त्यस समयमा चीनमा अस्तित्वमै थिएन ।

चेन सन् १९७८ मा कुनै उपकरण, तालिमप्राप्त कर्मचारी वा स्थानीय विज्ञता बिना नै चीन फर्किए । उनी र उनको टोलीले यति लामो समयसम्म काम गरे कि एक वर्ष लाग्ने भनिएको परियोजना मात्र पाँच महिनामा पूरा गरे ।

दुई वर्षपछि सन् १९८० मा उनले देशको पहिलो ‘सोलिड–स्टेट आयोनिक्स’ प्रयोगशाला खोले । ‘सोलिड–स्टेट आयोनिक्स’ र लिथियम ब्याट्री अनुसन्धानलाई पछि तीनवटा छुट्टाछुट्टै पञ्चवर्षीय राष्ट्रिय अनुसन्धान योजनाहरूमा समावेश गरियो जुन उनी एक्लैले सुरु गरेको क्षेत्रलाई सरकारले कत्तिको गम्भीरतापूर्वक लियो भन्ने संकेत थियो ।

सन् १९९८ सम्ममा उनको टोलीले पूर्ण रूपमा स्वदेशी प्रविधि, उपकरण र कच्चा पदार्थ प्रयोग गरेर लिथियम–आयन ब्याट्रीका लागि चीनको पहिलो पाइलट उत्पादन लाइन निर्माण गर्यो ।

यो यस्तो सफलता थियो जसले देशलाई प्रयोगशालाको अनुसन्धानबाट ठूलो स्तरको उत्पादनमा लैजान मद्दत गर्यो । उनी नानो–सिलिकन एनोड सामग्रीका लागि व्यावहारिक डिजाइन प्रस्ताव गर्ने विश्वकै पहिलो वैज्ञानिक पनि थिए जुन कम्पोनेन्ट अहिले प्रति वर्ष १० हजार टनको मात्रामा उत्पादन गरिन्छ ।

उनको टोलीले विकास गरेका धेरै पेटेन्टहरूले ब्याट्रीका मुख्य पाटपुर्जाहरूमा विदेशी कम्पनीहरूको एकाधिकार तोडिदिए । चेनले प्रविधि मात्र बनाएनन्, उनले यसको वरिपरि एउटा उद्योग नै खडा गरे, विश्वविद्यालय र कम्पनीहरूलाई सँगै काम गर्न प्रोत्साहित गरे ।

यही परिवर्तनले ब्याट्री क्षेत्रको विशाल कम्पनी सीएटीएललाई स्थापित हुन मद्दत गर्यो जुन अहिले विश्वकै ठूलो ईभी ब्याट्री निर्माता हो । सन् २०१४ सम्ममा चीन लिथियम ब्याट्रीको विश्वकै सबैभन्दा ठूलो उत्पादक बन्यो ।

सन् २०२३ मा उनको टोलीले वर्षौंसम्म विकास गरेको सोलिड–स्टेट ब्याट्री प्रणाली ठूलो मात्रामा उत्पादित सवारी साधनहरूमा प्रयोग गरियो जसले चीनलाई व्यावसायिक रूपमा सडकमा सोलिड–स्टेट ब्याट्रीहरू ल्याउने पहिलो देश बनायो ।

बेन डेको कथा भौतिकशास्त्रको प्रयोगशालाभन्दा धेरै टाढाबाट सुरु हुन्छ । सन् १९३८ मा चीनको उत्तरपूर्वी जिलिन प्रान्तको एक किसान परिवारमा जन्मेका उनलाई मात्र १९ वर्षको उमेरमा हार्बिन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीको इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ विभागमा भर्ना लिइएको थियो ।

स्नातकपछि उनलाई नान्किङको एउटा अनुसन्धान संस्थानमा खटाइयो जुन पछि चीनको सम्पूर्ण रेडार उद्योगको जन्मस्थल बन्यो ।

सन् १९६० को दशकको मध्यतिर शीतयुद्धको तनाव चुलिएका बेला चीनलाई मिसाइलहरू निगरानी गर्न आफ्नै लामो दूरीको रेडार प्रणालीको सख्त आवश्यकता थियो । बेन कुनै आधार विना नै यस कार्यक्रममा सामेल भए—न कुनै पाठ्यपुस्तक थियो, न त पहिलेको कुनै चिनियाँ अनुसन्धान नै ।

त्यसैले उनले विदेशी प्राविधिक पत्रिकाहरू पढ्न सकून् भनेर शून्यबाट आफैंले अंग्रेजी सिक्न थाले र करिब दुई महिनामा नै यसमा सफलता पाएको बताइन्छ ।

उनले निर्माणमा सहयोग गरेको रेडार प्रणाली (जसको कोड नाम ७०१० थियो) वास्तवमै एउटा विशाल कार्य थियो जहाँ हजारौं उपकरणका क्याबिनेटहरू एक हजार किलोमिटरभन्दा लामो केबलमार्फत जोडिएका थिए । बेन र उनका एक सहकर्मीले यसलाई निर्माण गर्न दुर्गम पहाडी भूभागमा सातपटक छुट्टाछुट्टै यात्रा गरे जहाँ हरेक यात्रा ६ महिनाभन्दा बढी समयको हुन्थ्यो । यो पूरा भएपछि चीन ठूलो स्तरको फेज्ड–एरे रेडारमा दक्षता हासिल गर्ने विश्वको तेस्रो देश बन्यो ।

उनको अर्को चुनौती अझ कठिन थियो । चिनियाँ लडाकु विमानहरूलाई आफूभन्दा तल उडिरहेका दुश्मनका विमानहरू पत्ता लगाउन र पछ्याउन मद्दत गर्ने रेडार निर्माण गर्नु कठिन थियो । यो यस्तो क्षमता थियो जुन सन् १९८० को दशकसम्म केही सीमित देशहरूसँग मात्र थियो । सन् १९७९ बाट सुरु गर्दै बेनले १०० भन्दा बढी अनुसन्धान परियोजनाहरू सञ्चालन गरे र करिब १०० वटा छुट्टाछुट्टै प्राविधिक बाधाहरू पार गरे ।

चिनियाँ सञ्चारमाध्यम ग्लोबल टाइम्सका अनुसार, उनले आफैं डेटा जाँच गर्न प्रत्येक परीक्षण उडानमा व्यक्तिगत रूपमा सहभागी हुने अडान राखेका थिए । त्यो निर्णयले दुईपटक उनको ज्यान झण्डै गएको थियो, एकपटक इन्जिन फेल हुँदा र अर्कोपटक ल्यान्डिङ गियर खराब हुँदा ।

पछि यसबारे सोध्दा उनले खतरालाई बेवास्ता गर्दै भने, ‘मैले कहिल्यै डराउने बारे सोचिनँ ।’ एकपटक आकाशमा उडेपछि उनका लागि परीक्षणको रिडिङ मात्र महत्त्वपूर्ण हुने उनी बताउँछन् ।

सन् १९८९ मा चीनमा निर्मित पहिलो एयरबोर्न पल्स–डप्लर रेडारले अन्तिम मूल्यांकन पार गर्यो जसले गर्दा चीन यो प्रविधि भएको विश्वका केही सीमित देशहरूमध्ये एक बन्यो । चिनियाँ लडाकु पाइलटहरूले अन्ततः त्यो प्रविधि पाए जसलाई इन्जिनियरहरू गरुड आँखा भन्न मन पराउँछन् । अर्थात्, दुश्मनले पत्ता लगाउनु भन्दा धेरै अघि नै लक्ष्य पत्ता लगाउन सक्ने क्षमता ।

दुवै वैज्ञानिकको सक्रियता घटेको छैन । बेन सन् २००१ मा चिनियाँ एकेडेमी अफ इन्जिनियरिङमा निर्वाचित भए र त्यसपछि अन्तरिक्षमा आधारित निगरानी रेडार र माइक्रोवेभ फोटोनिक्सको क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् जहाँ उनी युवा अनुसन्धाताहरूलाई मार्गदर्शन गरिरहन्छन् ।

८६ वर्षीय चेन अझै पनि सोलिड–स्टेट ब्याट्री प्रविधिलाई अगाडि बढाउन केन्द्रित छन् । उनी करिब ५० वर्षअघि जर्मन प्रयोगशालामा पहिलोपटक आफ्नो ध्यान खिचेको त्यही समस्याको समाधान खोजिरहेका छन्—कसरी हातमा अट्ने सानो वस्तुमा धेरै ऊर्जा सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्ने ।