सुरक्षित अभियान, सहकारीमैत्री सरकारः शान्तिपूर्ण समाज निर्माणको आधार

सन्दर्भ
अन्तराष्ट्रिय सहकारी महासंघको १०४ बर्ष र संयुक्त राष्ट संघले मान्यता दिएको ३२ बर्ष जुलाई ४,२०२६ को सन्दर्भ हो । यस दिनले सहकारीलाई विश्वव्यापी मात्र बनाएन सर्वसाधारणहरुको विश्व परिवार बनाएको छ । सहकारी अभियानले दोस्रो सहकारी दशकमा यात्रा गरी रहेको सन्दर्भ पनि हाम्रो सामुछ । आज मानव समाज जहाँ छ त त्याहाँ सहकारी छ भन्ने विस्वास गर्ने वातावरण बनेको सन्दर्भ छ । विश्व मानचित्रमा सहकारी नभएको समाजपाउन अब कठिन छ । नेपालको सन्दर्भमा पनि अर्थ व्यवस्थाको एक खम्बाको रुपमा सहकारी स्थापित भएको सबैलाई आत्मसाथ भएको छ । सन् २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी वर्षको नारा Cooperatives for a Peaceful World अति नै सान्दर्भिक नाराको रुपमा अभियानले स्वीकार गरेको छ । सहकारीले आर्थिक, सामाजिक र नैतिक शान्ति निर्माणमा खेल्ने भूमिकालाई केन्द्रमा राखेर यो थिम आएको छ ।

शान्तिपूर्ण समाज
शान्ति केवल द्वन्द्वको अभाव होइन । आर्थिक न्याय, अवसर, विश्वास र सामाजिक समावेशिताको अवस्था उत्कृष्ठ अवश्था हो । सहकारीहरुले समाजका यी सबै पक्षहरुलाई बलियो बनाउन योगदान गर्न सक्दछ । दीगो शान्तीपूर्ण समाज निर्माण आजको विश्वको साझा आवश्यकता हो । यस्तो समाजमा न्याय, समानता, समावेशिता, मानवअधिकार, आर्थिक अवसर र सामाजिक सद्भावको सुनिश्चितता हुन्छ । शान्ति भनेको केवल द्वन्द्व वा हिंसाको अभाव मात्र होइन, बरु प्रत्येक नागरिकले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने, आफ्ना अधिकारको उपयोग गर्न सक्ने र विकासका अवसरमा समान पहुँच प्राप्त गर्ने अवस्था पनि हो। यस्तो समाज निर्माणमा सहकारिताको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । समाज निर्माण नै सहकारीताको आधारमा भएको हुनाले समाजको शान्तीको आधार सहकारी बन्न सक्छ ।

सहकारिता आत्मनिर्भरता, पारस्परिक सहयोग, लोकतान्त्रिक सहभागिता, समानता, उत्तरदायित्व र सामाजिक उत्तरदायित्वका मूल्यमा आधारित सामाजिक र आर्थिक अभियान हो । यसले व्यक्तिलाई एक्लैभन्दा सामूहिक रूपमा सशक्त बनाउने विश्वास राख्छ । बचत तथा ऋण, कृषि, उत्पादन, उपभोक्ता, आवास तथा अन्य विभिन्न प्रकारका सहकारी संस्थाहरूले समुदायमा आर्थिक अवसर सिर्जना गर्नुका साथै सामाजिक एकता र विश्वासको वातावरण पनि निर्माण गर्छन् वा सामुहिक सशक्तिकरणको आधार बन्न सक्ने देखिन्छ ।

सहकारी संस्थामार्फत वित्तीय पहुँच विस्तार, रोजगारी सिर्जना, उद्यमशीलताको विकास तथा गरिबी न्यूनीकरणमा उल्लेखनीय योगदान पुग्छ । आर्थिक असमानता घट्दै जाँदा सामाजिक असन्तुष्टि पनि कम हुन्छ, जसले दीगो शान्तिको आधार बलियो बनाउँछ । साथै, सहकारीले महिला, युवा, किसान तथा सीमान्तकृत समुदायलाई नेतृत्व विकास, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता र आर्थिक सशक्तीकरणका अवसर प्रदान गरी समावेशी समाज निर्माणमा योगदान गरी दीगो शान्तीपूर्ण समाज निर्माणमा योगदान गर्दछ ।

विश्वव्यापी रूपमा सहकारी आन्दोलनले सामाजिक न्याय, सामुदायिक विकास र दिगो विकास लक्ष्य (क्म्न्क) प्राप्तिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । नेपालको सन्दर्भमा पनि सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय स्रोत–साधनको परिचालन, सामाजिक सद्भावको प्रवद्र्धन तथा सामुदायिक विकासका कार्यक्रममार्फत शान्तिपूर्ण समाज निर्माणमा सकारात्मक योगदान दिएका छन् । दीगो शान्तीपूर्ण समाज निर्माणका लागि आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय र नागरिक सहभागिता अपरिहार्य छ । दीगो शान्तीपूर्ण समाज सबैको चाहना हो जुन सहकार्यको आधारमा मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

सुरक्षित सहकारीत
सहकारीतामा आधारित सहकारी सुरक्षित थियो, छ र रहने छ । पैसा,पहुँच पदको लोभमा बनेको सहकारीमा सहकारीता छैन र सुरक्षित पनि छैन । बजारको सानो समस्याले पनि संस्था नै कोल्याप्सको अवस्था आएको छ । सहकारीता विनाको सहकारी प्राण विनाको मानिस जस्तै हो । सदस्यको बचत परिचालन, उत्पादनशील ऋण, वित्तीय शिक्षा, उद्यम विकास, महिला तथा युवाको नेतृत्व विकास र समुदायमा विश्वास निर्माण पनि सहकार्य कै आधारमा गर्न सकिन्छ । सहकारिता सहितको सहकारी शान्तीपूर्ण समाज निर्माणको आधार हो । आज सहकारीताका मर्ममा प्रहार भएको छ । बजारमा विकास भएका प्रणालीहरु सहकारी मैत्री छैनन् । सरकार सजिलो बाटोको यात्रा तय गर्ने धुनमा छ । सहकारीताको अभ्यास गराउने भन्दा कडा कानूनको दण्डको आडम्बरमा अघि बढेका पाइन्छ ।

सुरक्षित सहकारी भनेको सदस्यको बचत, लगानी र विश्वासलाई उच्च प्राथमिकता दिँदै सुशासन, पारदर्शिता, वित्तीय अनुशासन, प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन तथा कानुनी पालना सुनिश्चित गर्ने सहकारी संस्था हो। सहकारीको मूल उद्देश्य केवल वित्तीय सेवा प्रदान गर्नु मात्र नभई सदस्यहरूको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक उन्नयन गर्नु पनि हो। त्यसैले सहकारी सुरक्षित हुन संस्थागत सुशासन, दक्ष नेतृत्व, सक्षम व्यवस्थापन, आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली, नियमित लेखापरीक्षण तथा प्रभावकारी सुपरिवेक्षण अपरिहार्य हुन्छ। सदस्यको बचत सुरक्षित राख्न पर्याप्त तरलता, पूँजीको सुदृढ आधार, गुणस्तरीय कर्जा व्यवस्थापन, निष्क्रिय कर्जा नियन्त्रण तथा प्रविधिमा आधारित सुरक्षित सूचना प्रणाली आवश्यक पर्दछ। त्यसैगरी, सञ्चालक समिति, लेखा सुपरिवेक्षण समिति, व्यवस्थापन र कर्मचारीबीच स्पष्ट जिम्मेवारी तथा जवाफदेहिताको व्यवस्था हुनुपर्छ। सुरक्षित सहकारीता नै समुन्नत समाजको जग बन्न सक्छ ।

सहकारीले कानुन, नियामकीय मापदण्ड, आचारसंहिता तथा सहकारीका अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य र सिद्धान्तहरूको पूर्ण पालना गर्दै सदस्यको हितलाई केन्द्रमा राखेर कार्य गर्नुपर्छ। वित्तीय साक्षरता, सदस्य शिक्षा, जोखिमप्रति सचेतना तथा समयमै सूचना प्रवाहले पनि संस्थाप्रतिको विश्वास अभिवृद्धि गर्दछ। पछिल्ला वर्षहरूमा केही सहकारीमा देखिएका वित्तीय अनियमितता र सुशासनका कमजोरीले सम्पूर्ण सहकारी अभियानमै चुनौती सिर्जना गरेको सन्दर्भमा सुरक्षित सहकारीको अवधारणा अझ सान्दर्भिक बनेको छ।

सुरक्षित सहकारी निर्माणका लागि सदस्य, सञ्चालक, व्यवस्थापन, नियामक निकाय तथा छाता संस्थाहरूबीच प्रभावकारी समन्वय र सहकार्य आवश्यक छ। जब सहकारी वित्तीय रूपमा सबल, प्रशासनिक रूपमा पारदर्शी, प्रविधिगत रूपमा सुरक्षित र नैतिक रूपमा जिम्मेवार हुन्छ, तब मात्र सदस्यको विश्वास दीर्घकालसम्म कायम रहन्छ । त्यसैले ूसुरक्षित सहकारी, समृद्ध सदस्य र समुन्नत समाजू भन्ने लक्ष्यलाई व्यवहारमा उतार्दै सुशासन, अनुशासन र उत्तरदायित्वमा आधारित सहकारी संस्कृतिको विकास गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

सहकारीमैत्री नीतिगत वातावरण
सहकारी मैत्री वातावरण भन्नाले सहकारी संस्थाहरूले आफ्नो उद्देश्य, मूल्य र सिद्धान्त अनुसार प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सक्ने कानुनी, नीतिगत, आर्थिक, सामाजिक तथा संस्थागत परिवेशलाई बुझिन्छ। यस्तो वातावरणमा सहकारी संस्थाले सदस्यको हितलाई केन्द्रमा राखी सुरक्षित, पारदर्र्शी, उत्तरदायी र दिगो सेवा प्रदान गर्न सक्छ। सहकारीको विकास केवल संस्थाको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैनस सरकार वा नियामक निकाय, स्थानीय तह, छाता संघ, निजी क्षेत्र, सञ्चारमाध्यम र समुदाय सबैको सकारात्मक सहयोग आवश्यक हुन्छ।

सहकारी मैत्री वातावरण निर्माणका लागि स्पष्ट र व्यावहारिक कानुन, स्थिर नीति, प्रभावकारी नियमन तथा सहजीकरणमुखी प्रशासन अपरिहार्य छन् । साथै, सहकारीको स्वायत्तता, लोकतान्त्रिक व्यवस्थापन र सदस्य–केन्द्रित सञ्चालनलाई सम्मान गर्ने नीति अवलम्बन गरिनुपर्छ। वित्तीय अनुशासन, सुशासन, नियमित लेखापरीक्षण, जोखिम व्यवस्थापन तथा आधुनिक सूचना प्रविधिको प्रयोगले संस्थाप्रतिको विश्वास बढाउँछ। सदस्य शिक्षा, वित्तीय साक्षरता र सहकारी मूल्य–मान्यताको प्रवद्र्धनले जिम्मेवार सदस्य तथा सक्षम नेतृत्व विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

सहकारी मैत्री वातावरणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सहकार्य र साझेदारी हो। सहकारीहरूबीच अनुभव आदानप्रदान, स्रोत–साधनको साझा उपयोग, क्षमता विकास तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्दा सम्पूर्ण सहकारी अभियान बलियो बन्छ। महिला, युवा, किसान, श्रमिक तथा सीमान्तकृत समुदायको सक्रिय सहभागिताले सहकारीलाई अझ समावेशी, उत्तरदायी र समाजमुखी बनाउँछ। साथै, पारदर्शी सूचना प्रवाह, डिजिटल सेवा विस्तार र सदस्यसँगको नियमित संवादले विश्वास र उत्तरदायित्वलाई थप सुदृढ बनाउँछ।

अन्ततः, सहकारी मैत्री वातावरण भनेको सहकारीको स्वायत्तता र उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्ने वातावरण हो। जब नीति, नियमन, सुशासन, सदस्य सहभागिता र सामाजिक विश्वास एकसाथ सुदृढ हुन्छन्, तब सहकारी संस्थाहरूले आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय र दिगो विकासमा अझ प्रभावकारी योगदान दिन सक्छन्। त्यसैले सहकारी मैत्री वातावरण निर्माण गर्नु समृद्ध सदस्य, सशक्त सहकारी र समुन्नत राष्ट्र निर्माणको आधार हो।

सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।सुशासन, पूँजी, प्रविधि, जोखिम व्यवस्थापन, सदस्य विश्वास, नियमन र प्रतिस्पर्धा।

सहकारितामा आधारित समाज निर्माण भनेको पारस्परिक सहयोग, लोकतान्त्रिक सहभागिता, समानता, आत्मनिर्भरता र सामाजिक उत्तरदायित्वका मूल्यमा आधारित समतामूलक तथा समृद्ध समाज निर्माण गर्ने अभियान हो। सहकारिताले व्यक्ति र समुदायलाई एकताबद्ध गरी सामूहिक प्रयासबाट आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासको मार्ग प्रशस्त गर्दछ। यसले एकका लागि सबै र सबैका लागि एक भन्ने भावनालाई व्यवहारमा उतार्दै सामाजिक सद्भाव, विश्वास र सहकार्यको संस्कृतिको विकास गर्दछ।

सहकारितामा आधारित समाज निर्माणको पहिलो आधार सुशासन र सदस्य–केन्द्रित व्यवस्थापन हो। सहकारी संस्था पारदर्शी, उत्तरदायी र लोकतान्त्रिक रूपमा सञ्चालन हुँदा सदस्यको विश्वास बलियो हुन्छ। दोस्रो आधार आर्थिक सशक्तीकरण हो। बचत परिचालन, सुलभ कर्जा, उद्यम विकास, उत्पादन वृद्धि तथा रोजगारी सिर्जनामार्फत सहकारीले गरिबी न्यूनीकरण र आयआर्जनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। तेस्रो आधार सामाजिक समावेशिता हो। महिला, युवा, किसान, श्रमिक, ज्येष्ठ नागरिक तथा सीमान्तकृत समुदायलाई समान अवसर र नेतृत्व विकासको अवसर प्रदान गरेर सहकारीले समावेशी समाज निर्माणमा सहयोग गर्दछ।

सहकारीले शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण, वित्तीय साक्षरता र सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रम सञ्चालन गरी समुदायको समग्र विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, जोखिम व्यवस्थापन, नवप्रवर्तन र दिगो विकासका सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दा सहकारी अझ सक्षम र प्रतिस्पर्धी बन्छ। साथै, सहकारीबीचको अन्तरसहकार्य, छाता संस्थाको प्रभावकारी भूमिका तथा सरकारको सहकारीमैत्री नीति र नियमनले सहकारी अभियानलाई थप सुदृढ बनाउँछ।

अन्ततः, सहकारितामा आधारित समाज आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय, समान अवसर र दिगो विकासको आधार हो। सहकारीका अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्वीकृत मूल्य र सिद्धान्तलाई व्यवहारमा प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सकिएमा आत्मनिर्भर, समावेशी, शान्तिपूर्ण र समुन्नत समाज निर्माण सम्भव हुन्छ। त्यसैले सहकारितालाई केवल आर्थिक संस्थाका रूपमा होइन, सामाजिक रूपान्तरण र राष्ट्र निर्माणको सशक्त अभियानका रूपमा विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

(ढकाल नेपाल बचत तथा ऋण केन्द्रीय सहकारी संघ (नेफ्स्कुन)का अध्यक्ष हुन् ।)