काठमाडौं । चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङ सोमबार (जुन ८) देखि मंगलबार (जुन ९) सम्म उत्तर कोरियाको दुईदिने राजकीय भ्रमण सकेर स्वदेश फर्केका छन् ।
यस भ्रमणलाई बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा चीनले चालेको चतुर र रणनीतिक कदमका रूपमा विश्लेषकहरूले लिएका छन् । सात वर्षको लामो अन्तरालपछि भएको यस भ्रमणले उत्तरपूर्वी एसियाको राजनीतिमा नयाँ तरंग पैदा गरिदिएको छ।
सन् २०१९ पछि पहिलोपटक प्योङयाङ पुगेका सीले उत्तर कोरियाका सर्वोच्च नेता किम जोङ उनसँगको भेटमा देखाएको आत्मीयता र दृढताले बेइजिङ र प्योङयाङबीचको सम्बन्ध नयाँ युगमा प्रवेश गरेको सन्देश दिएको छ ।
विश्व राजनीतिमा रुस, चीन र अमेरिकाबीचको शक्तिसंघर्ष चरम सीमामा रहेको र उत्तर कोरिया यस संघर्षको महत्त्वपूर्ण केन्द्रबिन्दुका रूपमा रहेको समयमा यो भ्रमण भएको हो ।
दुई देशबीचको सम्बन्धलाई परम्परागत कूटनीतिबाट माथि उठाएर ठोस रणनीतिक र सैन्य साझेदारीमा रूपान्तरण गर्नु यस भ्रमणको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । सीले प्रायः भन्ने गरेको ‘एक शताब्दीमा नदेखिएको गहिरो परिवर्तन’ को सामना गर्न दुवै पक्ष तयार हुनुपर्ने कुरा दोहोर्याएका छन् ।
चीनमाथिको आफ्नो पूर्ण निर्भरतालाई घटाउनु र मस्कोबाट उन्नत सैन्य प्रविधि तथा इन्धन प्राप्त गर्नु किमले रुसतर्फ झुकाव बढाउनुको मुख्य कारण थियो । त्यसैले सीको यो भ्रमण किमलाई पुनः चिनियाँ प्रभावको परिधिभित्र ल्याउने गम्भीर प्रयास हो
यसको सिधा अर्थ के हो भने चीन अब उत्तर कोरियालाई सानो छिमेकीको रूपमा मात्र नभई अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूविरुद्धको एक बलियो सुरक्षा पर्खालको रूपमा हेर्दैछ ।
सीको यस भ्रमणले उत्तर कोरियाको आणविक कार्यक्रमप्रति चीनको दृष्टिकोणमा आएको व्यापक परिवर्तनलाई पनि उजागर गरेको छ । यसपटकको आधिकारिक वक्तव्यहरूमा कोरियाली प्रायद्वीपको पूर्ण निःशस्त्रीकरण भन्ने शब्द कतै पनि प्रयोग गरिएन ।
यो किमका लागि अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो कूटनीतिक सफलता हो । चीनले उत्तर कोरियालाई परमाणु सम्पन्न राष्ट्रको रूपमा मौन स्वीकृति दिएको संकेत यसले गर्छ ।
ऐतिहासिक रूपमा चीन र उत्तर कोरियाको सम्बन्धलाई ‘रगतले कोरिएको मित्रता’ भनिन्छ किनकि सन् १९५० को दशकमा अमेरिकाविरुद्धको युद्धमा उत्तर कोरियालाई चीनले सैन्य सहयोग गरेको थियो र धेरै चिनियाँ र उत्तर कोरियालीहरूले सँगै रगत बगाएका थिए ।
तर, पछिल्ला केही वर्षहरूमा यस सम्बन्धमा केही चिसोपन देखिएको थियो । किमले रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग बढाएको निकटताले बेइजिङलाई केही हदसम्म सशंकित बनाएको थियो ।
सन् २०२४ मा पुटिन र किमबीच भएको पारस्परिक रक्षा सन्धिका रूपमा रहेको विस्तृत रणनीतिक साझेदारी र उत्तर कोरियाले युक्रेन युद्धका लागि रुसलाई पठाएको हजारौं सैनिक र ठूलो मात्रामा गोलाबारुदले मस्को र प्योङयाङलाई निकै नजिक ल्याएको थियो ।
चीनमाथिको आफ्नो पूर्ण निर्भरतालाई घटाउनु र मस्कोबाट उन्नत सैन्य प्रविधि तथा इन्धन प्राप्त गर्नु किमले रुसतर्फ झुकाव बढाउनुको मुख्य कारण थियो । त्यसैले सीको यो भ्रमण किमलाई पुनः चिनियाँ प्रभावको परिधिभित्र ल्याउने गम्भीर प्रयास हो । आफ्नो ब्याकयार्ड मानिने उत्तर कोरियामा रुसको प्रभाव अत्यधिक बढोस् भन्ने कुरा चीन चाहँदैन, भलै चीन र रुसबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ ।
रुसले युद्धको समयमा सैन्य सहयोग त दिन सक्छ, तर उत्तर कोरियाको दीर्घकालीन आर्थिक अस्तित्व र विकासका लागि चीनको विकल्प छैन भन्ने कुरालाई सीले यस भ्रमणमार्फत किमलाई स्पष्ट पारेका छन् । उत्तर कोरियाको ९८ प्रतिशत वैदेशिक व्यापार चीनसँगै हुने गरेको छ ।
सीले व्यापार, कृषि, निर्माण, विज्ञान तथा प्रविधि र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सहयोग विस्तार गर्नका लागि अघि सारेको योजना किमका लागि निकै आकर्षक छ । विशेषगरी, दुई देशको सीमामा रहेको तुमेन नदीको मुहान खोल्ने र राजिन–सनबोङ विशेष आर्थिक क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्ने विषयमा भएको छलफलले चीन र उत्तर कोरिया दुवैको आर्थिक स्वार्थलाई जोडेको छ ।
चीन आफ्नो उत्तरपूर्वी क्षेत्रको अर्थतन्त्रलाई गति दिन चाहन्छ र यसका लागि उत्तर कोरियाली बन्दरगाह र मार्गहरू निकै महत्त्वपूर्ण छन् । किमका लागि पनि यो आफ्नो देशको जर्जर अर्थतन्त्रलाई उकास्ने र सत्ता टिकाउने भरपर्दो आधार हो ।
यस त्रिकोणात्मक भूराजनीतिमा अमेरिकाको भूमिकालाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको दोस्रो कार्यकाल सुरु भएसँगै अमेरिकाले पुनः उत्तर कोरियासँग प्रत्यक्ष वार्ता गर्न खोजेको छ तर भन्सार शुल्क र इरान युद्ध जस्ता कुरामा अमेरिका अल्झिएकाले वार्ताको तारतम्य मिलिरहेको छैन ।
मे महिनामा ट्रम्पले गरेको बेइजिङको भ्रमण क्रममा सी र ट्रम्पबीच उत्तर कोरियाको विषयमा लामो छलफल भएको थियो । सीले प्योङयाङ भ्रमण गरेर अमेरिकालाई उत्तर कोरियाको मामिलामा चीन नै मुख्य पावर ब्रोकर हो भन्ने कुरा देखाउन खोजेका छन् ।
ट्रम्पले किम जोङ उनसँग पुनः शिखर वार्ता गर्ने इच्छा व्यक्त गरिरहँदा चीनले किमलाई आफ्नो विश्वासमा लिनु आवश्यक थियो । कतै किमले चीनलाई बाइपास गरेर अमेरिकासँग कुनै ठूलो सम्झौता गर्लान् भनी चीन डराएको छ ।
तर, किमले पनि सन् २०१९ को हनोई शिखर वार्ताको विफलताबाट पाठ सिकिसकेका छन् । अमेरिकासँगको वार्ता अनिश्चित हुन सक्छ तर चीनसँगको सम्बन्ध स्थिर सुरक्षाकवच भएको उनलाई थाहा छ ।
सीको आगमनमा गरिएको भव्य स्वागत र सम्मानले किमको आन्तरिक सत्तालाई थप बलियो बनाएको छ । उनले चीन र रुस दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राखेर दुवैबाट अधिकतम लाभ लिने नीति लिएका छन्
सी चिनपिङले आफूलाई विश्वव्यापी नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्दै गर्दा अमेरिकालाई सन्देश पनि दिएका छन् । अमेरिकाले इरान र भेनेजुएलामाथि गरेको प्रतिबन्ध र सैन्य दबाबको सन्दर्भलाई जोड्दै चीनले उत्तर कोरियालाई चीनको नेतृत्वमा रहेको नयाँ विश्व व्यवस्थामा साना देशहरूको सार्वभौमिकता सुरक्षित रहन सक्ने विश्वास दिलाउन खोजेको छ ।
सीले उत्तर कोरियासँगको सैन्य र सुरक्षा सम्बन्धलाई बलियो बनाउने कुरा गरेर अमेरिका, जापान र दक्षिण कोरियाको त्रिपक्षीय सैन्य गठबन्धनलाई कडा चुनौती दिन खोजेको हो । चीनले उत्तर कोरियाको आणविक हतियारलाई अहिलेको लागि स्वीकार गर्नुको मुख्य कारण नै अमेरिकालाई यस क्षेत्रमा सधैं दबाबमा राख्नका लागि हो ।
उत्तर कोरिया आणविक हतियार सम्पन्न रहिरहेमा अमेरिकाले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो ठूलो सैन्य शक्ति खर्चिनुपर्ने हुन्छ । यसले चीनलाई ताइवान र दक्षिण चीन सागर जस्ता मुद्दाहरूमा बार्गेनिङ गर्न सजिलो बनाउँछ ।
किम जोङ उनले पनि यस भ्रमणलाई निकै बुद्धिमत्तापूर्वक सदुपयोग गरेका छन् । उनी अब आर्थिक सहायताका लागि चीनसँग हात थाप्ने दोयम दर्जाका नेता होइनन् । रुसलाई सैन्य सहयोग दिएर उनले आफूलाई रणनीतिक खेलाडीको रूपमा स्थापित गरेका छन् ।
सीको आगमनमा गरिएको भव्य स्वागत र सम्मानले किमको आन्तरिक सत्तालाई थप बलियो बनाएको छ । उनले चीन र रुस दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राखेर दुवैबाट अधिकतम लाभ लिने नीति लिएका छन् ।
चीन र रुसबीचको प्रतिस्पर्धाले आफ्नो महत्त्व झन् बढाएको किमलाई थाहा छ । रुसले उनलाई सैन्य प्रविधि दिइरहेको छ भने चीनले उनलाई आर्थिक जीवनदान र कूटनीतिक सुरक्षा दिइरहेको छ । यस सन्तुलनले किमलाई अमेरिकासँग वार्ता गर्दा अझ बलियो स्थितिमा उभिन मद्दत गर्छ ।
सीको भ्रमणमा सैन्य र कानुन कार्यान्वयनमा सहकार्य गर्ने प्रतिबद्धता जनाइएको छ । त्यसले दक्षिण कोरिया र जापानमा गम्भीर चिन्ता पैदा गरेको छ । दक्षिण कोरियाली विज्ञहरूका अनुसार, चीन र उत्तर कोरियाबीचको यस नयाँ सैन्य निकटताले उत्तरपूर्वी एसियामा नयाँ शीतयुद्धको सुरुवात गर्न सक्छ ।
सीले उत्तर कोरियाली सैनिक तालिम केन्द्रको अवलोकन गर्नु र चिनियाँ सैनिकहरूको स्मारकमा माल्यार्पण गर्नुले दुई देशबीचको सैन्य इतिहास र भविष्यको एकतालाई दर्शाउँछ ।
बेइजिङले उत्तर कोरियालाई आफ्नो रणनीतिक बफर जोनको रूपमा मात्र नभई सक्रिय सैन्य सहयोगीको रूपमा विकास गर्न चाहेको देखिन्छ । चीन र उत्तर कोरियाबीच सन् १९६१ मा गरिएको सैन्य साझेदारी सन्धिले एक देशमाथि आक्रमण भएमा अर्को देशले सहायता गर्ने दायित्व कायम गरेको छ । आगामी दिनमा कोरियाली प्रायद्वीपमा अमेरिकी सैन्य उपस्थिति र अभ्यासहरू थप तनावपूर्ण हुने निश्चित छ ।
आगामी वर्षहरूमा बेइजिङ, मस्को र वाशिङटनबीचको यस जटिल खेलले विश्व शान्ति र सुरक्षाको दिशा तय गर्नेछ र त्यसमा उत्तर कोरिया निर्णायक भूमिकामा रहनेछ । सीको यस सफल यात्राले चीनको कूटनीतिक कदलाई विश्व मञ्चमा अझ अग्लो बनाएको छ भने किमलाई एक सुरक्षित र शक्तिशाली तानाशाहको रूपमा स्थापित गरिदिएको छ
आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा सीको भ्रमणले उत्तर कोरियाको बजारमा चिनियाँ लगानीका लागि नयाँ ढोका खोलेको छ । कोभिड–१९ को समयमा बन्द भएका सीमाहरू अहिले पूर्ण रूपमा खुलिसकेका छन् र उडान तथा रेल सेवाहरू पुनः सुचारु भएका छन्।
चीनले उत्तर कोरियालाई आफ्नो बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) को हिस्सा बनाउन खोज्दैछ । उत्तर कोरियाले चीनको सल्लाह अनुसार आफ्ना आर्थिक क्षेत्रहरूलाई विदेशी लगानीका लागि थोरै मात्र पनि खुला गरेमा यसले यस क्षेत्रको व्यापारिक नक्सा नै परिवर्तन गर्न सक्छ । उत्तर कोरियामा रहेको खनिज स्रोत र चीनको प्रविधि तथा पुँजी मिल्ने हो भने यो एक शक्तिशाली आर्थिक केन्द्र बन्न सक्छ ।
उत्तरपूर्वी एसियाको राजनीति बेइजिङको इच्छा विपरीत अगाडि बढ्न सक्दैन भन्ने स्पष्ट सन्देश सी चिनपिङको दुई दिने प्योङयाङ भ्रमणले विश्वलाई दिएको छ । चीनले रुसको प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्दै र अमेरिकाको दबाबलाई चिर्दै उत्तर कोरियालाई आफ्नो सबैभन्दा भरपर्दो रणनीतिक साझेदार बनाएको छ ।
किम जोङ उनले आणविक हतियारलाई आफ्नो सत्ताको रक्षाकवच बनाएका छन् भने चीनले ती हतियारलाई अमेरिका विरुद्धको रणनीतिक कार्ड बनाएको छ ।
सीको भ्रमणका क्रममा देखिएको ‘नयाँ युगको मित्रता’ वास्तवमा व्यावहारिक र स्वार्थमा आधारित सम्बन्ध हो । त्यहाँ प्रत्येक पक्षले अर्को पक्षलाई आफ्नो अस्तित्व र शक्तिको लागि उपयोग गरिरहेको छ ।
आगामी वर्षहरूमा बेइजिङ, मस्को र वाशिङटनबीचको यस जटिल खेलले विश्व शान्ति र सुरक्षाको दिशा तय गर्नेछ र त्यसमा उत्तर कोरिया निर्णायक भूमिकामा रहनेछ । सीको यस सफल यात्राले चीनको कूटनीतिक कदलाई विश्व मञ्चमा अझ अग्लो बनाएको छ भने किमलाई एक सुरक्षित र शक्तिशाली तानाशाहको रूपमा स्थापित गरिदिएको छ ।
प्रतिक्रिया