एकपछि अर्को विश्व नेता चीन जाँदै, के हो संकेत ?

एजेन्सी । अमेरिकाकान राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले चीनको राजकीय भ्रमण सम्पन्न गरेलगत्तै रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनपिङलाई भेट्न मंगलबार बेइजिङ पुगेका छन् ।

यस वर्ष विदेशी नेताहरूको बेइजिङ भ्रमणको ताँतीलाई हेर्दा बेइजिङ ती ठूला समस्याहरू समाधान गर्ने गन्तव्य बनेको छ जुन परम्परागत अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका लागि कठिन भएका छन् भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ ।

मे १३ देखि १५ सम्म भएको ट्रम्पको भ्रमणले निस्सन्देह चीन–अमेरिका सम्बन्धलाई पुनर्गठन गर्न विगत नौ वर्षमा दुवै राष्ट्रका प्रतिनिधिमण्डल र प्रतिनिधिहरूबीच भएका सबै छलफलहरूले भन्दा बढी काम गरेको छ । त्यसभन्दा पनि बढी यसले सम्बन्धलाई प्रतिद्वन्द्विताबाट वास्तविक साझेदारीमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावना प्रस्तुत गरेको छ ।

‘एक शताब्दीमा नदेखिएका ठूला परिवर्तनहरू’ – सीले विश्व इतिहासको वर्तमान अवधिलाई वर्णन गर्न अक्सर प्रयोग गर्ने वाक्यांश हो । यसले आजको विश्वको उथलपुथल र त्यस उथलपुथललाई सम्बोधन गर्न परम्परागत संस्थाहरूको पूर्ण असफलतालाई चित्रण गर्छ ।

युरोपको मध्य भागमा चौथो वर्षमा प्रवेश गरेको युद्ध, गाजामा इजरायली आक्रमणहरू र अमेरिका तथा इजरायलद्वारा इरानमाथि गरिएको बिना उक्साहटको आक्रमणका बारेमा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभा र सुरक्षा परिषदमा बारम्बार बहस र छलफल भएका छन् तर कुनै समाधान निस्किएको छैन ।

केही राष्ट्रहरू प्रमुख समस्याहरूको बहुपक्षीय समाधान खोज्नबाट टाढिँदै व्यापार र लगानीको क्षेत्रमा बढी एकपक्षीयता र संरक्षणवाद देखाइरहेका छन् । केहीले आफ्ना छिमेकीहरूको हितलाई विचार नगरी आफ्नै बाटोमा लाग्ने निर्णय बढ्दो रूपमा गरेका छन् ।

यसको परिणामस्वरूप बढेको राजनीतिक तनावले धेरै राष्ट्रहरू विनाशकारी हतियारहरूको खोजीमा लागेका छन् । त्यसले आणविक हतियारको ओसारपसार सीमित गर्न र तिनको प्रयोग रोक्न गरिएका सन्धिहरूलाई जोखिममा पारेको छ ।

धेरै दृष्टिले दोस्रो विश्वयुद्धपछि स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र सिद्धान्तहरूको संरचना गम्भीर रूपमा कमजोर भएको छ । त्यसले ठूला द्वन्द्वहरूका लागि आधार सिर्जना गरेको छ जसमा आणविक शक्तिहरूबीचको सम्भावित द्वन्द्व समेत समावेश छ । यस वर्ष धेरै राष्ट्रहरूले दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यको स्मरण गर्न नसक्नुले नयाँ युद्धहरू रोक्न विगतमा स्थापित सिद्धान्तहरूलाई बढ्दो रूपमा बेवास्ता र परित्याग गरिँदैछ भन्ने संकेत गर्छ ।

यस्तो स्थितिमा चीनले बढ्दो अव्यवस्थित विश्वमा व्यवस्था पुनर्बहाली गर्न मद्दत पुर्याउन लगातार नयाँ पहलहरू प्रस्ताव गरेको छ । सन् २०२१ मा यसले संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्यहरूलाई समर्थन गर्न महासभामा ग्लोबल डेभलपमेन्ट इनिसिएटिभ (विश्वव्यापी विकास पहल) सुरु गर्यो ।

सन् २०२२ को बोआओ फोरम फर एसियाको वार्षिक सम्मेलनमा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षामा चीनको दृष्टिकोण व्यक्त गर्दै ग्लोबल सिक्योरिटी इनिसिएटिभ (विश्वव्यापी सुरक्षा पहल) प्रस्तुत गरियो ।

सन् २०२३ मा विश्वको सांस्कृतिक विविधताको रक्षा र सम्मान गर्न चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र विश्वका राजनीतिक दलहरूबीचको उच्चस्तरीय वार्ताको क्रममा ग्लोबल सिभिलाइजेसन इनिसिएटिभ (विश्वव्यापी सभ्यता पहल) प्रस्ताव गरियो । त्यसपछि सन् २०२५ मा चीनले विश्वमा शान्ति र सद्भाव कायम राख्नका लागि बनेका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई सुदृढ बनाउन शाङ्हाई सहयोग संगठन प्लस बैठकमा ग्लोबल गभर्नेन्स इनिसिएटिभ (विश्वव्यापी सुशासन पहल) प्रस्तुत गर्यो ।

सन् २०१३ मा चीनले बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) सुरु गर्यो । पश्चिमले विकासमा पूर्ण रूपमा चासो गुमाएको समयमा आएको यस पहलले विश्वव्यापी विकासको मुद्दालाई दृढताका साथ कार्यसूचीमा फिर्ता ल्याएको छ । यसले गरिबी र कष्टबाट बाहिर निस्कने आशा मारिसकेका ग्लोबल साउथ (विकासोन्मुख) राष्ट्रहरूमा ठूलो उत्साह पैदा गरेको छ ।

बीआरआई ग्लोबल साउथका लागि मार्गदर्शक बनेको छ जसले उनीहरूलाई प्रगतिको मार्गमा अगाडि बढ्न आवश्यक पूर्वाधार प्रदान गरेको छ । यस पहलले मात्र उनीहरू र चीनबीच विश्वासको बन्धन सिर्जना गरेको छ ।

सी र ट्रम्पबीचको भेटघाटका क्रममा दुवै नेता रणनीतिक स्थिरताको रचनात्मक चीन–अमेरिका सम्बन्ध निर्माण गर्ने नयाँ दृष्टिकोणमा सहमत भएका छन् । यसमा सहयोगलाई मेरुदण्डको रूपमा लिएको सकारात्मक स्थिरता, उचित सीमाभित्रको प्रतिस्पर्धासहितको स्वस्थ स्थिरता, व्यवस्थापन गर्न सकिने मतभेदहरू सहितको निरन्तर स्थिरता र अपेक्षित शान्तिसहितको दीर्घकालीन स्थिरता समावेश छ ।

यस्तो मार्गदर्शक अवधारणा सम्बन्धको अघिल्लो चरणभन्दा पूर्ण रूपमा फरक छ जुन महाशक्ति प्रतिद्वन्द्विता, रणनीतिक टकराव र डिकपलिङ (सम्बन्ध विच्छेद) द्वारा चिनिएको थियो । यी दुई महाशक्तिहरूबीचको अक्सर समस्याग्रस्त सम्बन्धमा सीले यसलाई प्रतिद्वन्द्विताबाट साझेदारीमा लैजाने आशा व्यक्त गरे ।

यस वर्ष ट्रम्पको ऐतिहासिक भ्रमण सहित १० भन्दा बढी विदेशी नेताहरूले विश्व परिस्थिति र क्षेत्रीय समस्याहरूबारे छलफल गर्न बेइजिङको भ्रमण गरिसकेका छन् । पुटिनको भ्रमणको लगत्तै मे २३ देखि पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले बेइजिङको तीन दिने भ्रमण गर्ने घोषणा पनि गरिएको छ ।

द्वन्द्व र अव्यवस्था बढ्दो रूपमा सामान्य बन्दै गएको विश्वमा स्थिरता र आशा चीनबाट प्रवाह भइरहेको सन्देश हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति श्रृंखलामा आएको अवरोध र विश्वभर ऊर्जाको मूल्यमा भएको वृद्धिका बावजुद चीनले स्थिर अर्थतन्त्र कायम राखेको छ । चीनको १५औं पञ्चवर्षीय योजना (२०२६–२०३०) ले विदेशी लगानीका लागि थप खुलापनको आह्वान गरेको छ र उच्च प्रविधिको क्षेत्रमा चीन केही राष्ट्रहरू जस्तै अग्ला पर्खालहरूभित्र आफूलाई थुन्नुको सट्टा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका लागि खुला छ ।

रुस–युक्रेन सैन्य कारबाही अझै जारी रहेको समयमा पुटिन चीन आइपुगेका छन् । द्वन्द्वका बारेमा आफ्नो चिन्ताका बावजुद चीनले यस अवधिमा रुससँग घनिष्ठ सम्बन्ध कायम राखेको छ र युक्रेनसँग पनि राम्रो सम्बन्ध राखेको छ ।

दुई राष्ट्रपतिहरूबीचको घनिष्ठ सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय विश्व व्यवस्थाका मुद्दाहरूमा उनीहरूको समग्र सहमतिका कारण यी वर्षहरूमा चीन–रुस सम्बन्ध सुदृढ भएको छ । र दुवै नेताहरूले आफ्ना दुई देशबीचको सम्बन्ध अहिले सम्मकै उच्च स्तरमा पुगेको तथ्यलाई पुष्टि गर्छन् ।

इरानको अनावश्यक द्वन्द्वका बारेमा चीनको अडानलाई हेर्दा अमेरिकी राष्ट्रपतिले इरानमाथि फेरि सैन्य आक्रमणको धम्की दिइरहेका बेला ट्रम्पभन्दा एक हप्ताअघि मे ६ मा इरानी विदेशमन्त्री सैयद अब्बास अराक्चीले बेइजिङको भ्रमण गर्नु कुनै आश्चर्यको कुरा थिएन ।

चीनले यो द्वन्द्व अन्त्य गर्न लगनशीलताका साथ काम गरिरहेको छ । चीन र पाकिस्तानले खाडी क्षेत्रमा शान्ति र स्थिरता पुनर्बहालीका लागि पाँच बुँदे पहल अगाडि सारेका छन् । ती बुँदाहरूमा राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ताको सम्मान, बल प्रयोग र सत्ता परिवर्तनको अस्वीकार, सर्वसाधारण र ढुवानीको सुरक्षा, राजनीतिक समाधानमा पुग्ने र संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रका सिद्धान्तहरूको पालना समावेश थिए । चीनले अमेरिका र इरानबीचको शान्ति वार्तामा मध्यस्थता गर्ने पाकिस्तानी प्रयासलाई पनि समर्थन गर्दै आएको छ ।

हाम्रा धेरै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा रहेको समग्र गतिरोधका बीच चिनियाँ राष्ट्रपतिद्वारा नेतृत्व गरिएको र उच्च स्तरमा लगिएको यस प्रकारको राष्ट्राध्यक्ष–स्तरीय कूटनीतिले बढ्दो अराजकताको विकल्प प्रदान गर्छ । पुटिनको भ्रमण अराजकताबाट व्यवस्था ल्याउने यस वास्तविक प्रयासको अर्को उदाहरण हुनेछ ।

विभिन्न क्षेत्रका परिणामहरू निर्धारण गर्न चिनियाँ, अमेरिकी र रुसी नेताहरूले खेल्ने महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई ध्यानमा राख्दै यस नयाँ सुरुवातले न्यायोचित र दीर्घकालीन विश्वव्यापी सुशासन प्रणाली पुनर्बहाली गर्न प्रेरणा प्रदान गर्न सक्छ ।

आरटीमा प्रकाशित विलियम जोन्सको आलेखको नेपाली अनुवाद