चीनको बहुमूल्य खनिज नलिने जापानको भनाइ, के हो विकल्प ?

एजेन्सी । जापानी सञ्चारमाध्यमले सप्ताहान्तमा रिपोर्ट गरेअनुसार, भारतमा हुन लागेको आगामी क्वाड विदेशमन्त्रीहरूको बैठकको एजेन्डामा महत्त्वपूर्ण खनिजहरूका लागि चीनमाथिको निर्भरता कम गर्ने कदमहरू समावेश गरिनेछ ।

यो स्वाभाविक पनि हो किनभने जुलाईमा भएको उनीहरूको पछिल्लो विदेशमन्त्रीहरूको बैठकले क्वाड क्रिटिकल मिनरल्स इनिसिएटिभ (महत्त्वपूर्ण खनिज पहल) सुरु गरेको थियो । त्यसयता कुनै ठूलो उपलब्धि भएको छैन, न त आगामी बैठकमा कुनै ठोस नतिजाको अपेक्षा नै गरिएको छ किनकि यो एउटा दीर्घकालीन परियोजना हो जसमा प्रतिफल पाउनुअघि ठूलो मात्रामा पुँजीको आवश्यकता पर्छ ।

उनीहरूको पहल विश्वभरि नयाँ खनिज भण्डारहरूको खोजी गर्ने वा अमेरिका र अस्ट्रेलियासँग पहिले नै भएका भण्डारहरूको विकास गर्नेमा मात्र सीमित छैन । बरु नयाँ प्रशोधन सुविधाहरू निर्माण गर्ने बारेमा पनि हो ।

सबै पक्षमा राजनीतिक इच्छाशक्ति भयो भने यी दुवै कार्यमा रुसले उनीहरूलाई मद्दत गर्न सक्ने देखिन्छ । आखिर, पुटिनले जेलेन्स्कीलाई सम्झौताका लागि बाध्य पार्न ट्रम्पलाई लोभ देखाएको स्रोत–केन्द्रित रणनीतिक साझेदारीको हिस्साका रूपमा रुसले गत वर्ष अमेरिकालाई महत्त्वपूर्ण खनिज साझेदारीको प्रस्ताव राखेको थियो ।

रुस अमेरिकी कम्पनीहरूलाई आफ्नो क्षेत्रबाट यी स्रोतहरू उत्खनन गर्न दिन तयार छ । पुटिनका अनुसार, युक्रेनी द्वन्द्व अन्त्यतिर पुग्दै गर्दा यस्ता छलफलहरूलाई पुनर्जीवित गर्न यसले आधार तयार गर्छ । एक दशकभन्दा पुरानो इस्टर्न इकोनोमिक फोरम, जहाँ पुटिनले हरेक वर्ष भ्लादिभोस्तोकमा सम्बोधन गर्छन्, रुसी सुदूर पूर्वको व्यापक आर्थिक विकासका लागि नयाँ प्रस्तावहरू साझा गर्ने उनको मञ्चको रूपमा काम गर्छ ।

यो क्षेत्र महत्त्वपूर्ण खनिजहरूमा यति धनी छ कि सुदूरपूर्व र आर्कटिक विकास मन्त्रीले यस वर्षको सुरुमा यी क्षेत्रहरूको विकाससम्बन्धी ’स्टेट डुमा’को बैठकमा खानी र प्रशोधनको लगानी क्षमता सन् २०३६ सम्ममा २०७ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान गरेका थिए ।

यस क्षेत्रको विशाल जलविद्युत् क्षमता र कम जनसंख्याले गर्दा यो ठाउँ बढी ऊर्जा खपत गर्ने तर बढी प्रदूषण फैलाउने प्रशोधन सुविधाहरूलाई मानव बस्ती र कृषि क्षेत्रभन्दा टाढा निर्माण गर्नका लागि उपयुक्त छ ।

यसबाहेक तिनै जलविद्युत आयोजनाहरू वा अन्य आयोजनाहरूले सैद्धान्तिक रूपमा अझ बढी ऊर्जा खपत गर्ने डेटा सुविधाहरूलाई शक्ति प्रदान गर्न सक्छन् जसले गर्दा चौथो औद्योगिक क्रान्तिको यस इकोसिस्टमको हिस्सा विदेशी लगानी साझेदारहरूको सुविधाका लागि पूर्ण रूपमा रुसभित्रै रहन सक्छ ।

क्वाडका लागि यो जति आकर्षक आर्थिक अवसर भए पनि अमेरिकाको रुस विरोधी प्रतिबन्धका कारण यो उनीहरूको पहुँचबाहिर छ । तर, युक्रेनको विषयमा कुनै सम्झौता भएमा ती प्रतिबन्धहरू (चरणबद्ध रूपमा भए पनि) हटाउन सकिन्छ ।

रुस र अमेरिकासँग भारतको उत्कृष्ट सम्बन्ध छ त्यसैले आफ्नो समूहको महत्त्वपूर्ण खनिज पहललाई अगाडि बढाउन आगामी क्वाड बैठकमा भारतले यो प्रस्ताव राख्न सक्छ । यसले रुसको चीनमाथि हुन सक्ने असन्तुलित निर्भरतालाई पहिले नै रोक्ने उनीहरूको साझा लक्ष्यलाई पनि अगाडि बढाउनेछ ।

अमेरिकी प्रतिबन्धहरू अनिश्चितकालसम्म कायमै रहे भने चीन मात्र त्यस्तो देश हुन सक्छ जसले यस सम्बन्धमा प्रतिबन्धको उल्लंघन गर्नेछ । त्यसैले यो विचार उठाउनु भारतको हितमा छ ।

पक्कै पनि युक्रेनसँग सम्झौता नगरी अमेरिकाले आफ्ना प्रतिबन्धहरू (चरणबद्ध रूपमा भए पनि) हटाउने सम्भावना छैन । तर, क्वाडले कुनै सम्झौतामा हस्ताक्षर हुने बित्तिकै कार्यान्वयनमा आउन सक्ने गरी महत्त्वपूर्ण खनिज लगानीको विस्तृत योजना तयार गरेमा रुसले अमेरिकाको इच्छा अनुसार थप सम्झौता गर्ने सम्भावना बढ्न सक्छ ।

उनीहरूलाई महत्त्वपूर्ण खनिजका लागि चीनमाथिको निर्भरताबाट बाहिर निस्कन विविधीकरणको तत्काल खाँचो छ, रुसलाई आफ्नो सुदूर पूर्वको विकास गर्न आवश्यक छ र कसैले पनि रुस चीनमाथि असन्तुलित रूपमा निर्भर होस् भन्ने चाहँदैनन् । त्यसैले यो सबैका लागि फाइदाजनक कुरा हो ।