आर्थिक रूपमा कमजोर बनेकाले अमेरिकासँग झुक्ने त हैन इरान ?

एजेन्सी । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले भविष्यवाणी गरे जस्तो इरान अहिले नै निसास्सिएको सुँगुर जस्तो त भएको छैन तर उसको अर्थतन्त्र गम्भीर संकटमा छ ।

युद्धका कारण भएको भारी क्षति, मुद्रास्फीति, मुद्राको अवमूल्यन, बेरोजगारी र तेल राजस्वमा आएको गिरावटका कारण इरानको राजनीतिक सम्भ्रान्त वर्ग अहिले अमेरिकी वार्ताकारहरूसँग कतिसम्म कडा रूपमा प्रस्तुत हुने भन्ने चिन्तामा छन् ।

इरानी सञ्चारमाध्यममा आएको एउटा अनुमान अनुसार, अमेरिका–इजरायल आक्रमणबाट अर्थतन्त्रमा भएको क्षति इरानको गत वर्षको कुल बजेटको नौ गुणा बढी छ ।

संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमले थप ४१ लाख इरानीहरू गरिबीको रेखामुनि पर्न सक्ने अनुमान गरेको छ ।

अमेरिकाले गरेको जलसैनिक नाकाबन्दीका कारण देशमा तेल भण्डारण गर्ने ठाउँ चाँडै सकिने भएकाले इरान निसास्सिनेछ भन्ने ट्रम्पको भविष्यवाणी थियो । अप्रिल २६ मा उनले तीन दिनभित्र इरानी तेलका इनारहरू अत्यन्त शक्तिशाली विनाशकारी प्रक्रियामा विस्फोट हुने भविष्यवाणी गरेका थिए ।

यस भविष्यवाणीको पछाडि अप्रिल १३ मा सुरु गरिएको अमेरिकी जलसैनिक नाकाबन्दीले तेहरानका ट्यांकरहरूलाई हर्मुज जलयोजकसम्म पुग्नबाट रोक्नेछ भन्ने विश्वास थियो जसले इरानी शासनलाई तेल निर्यातबाट हुने दैनिक कम्तीमा १७.५ करोड डलरको राजस्वबाट वञ्चित गर्नेछ ।

एकपटक तेल देशभित्रै रोकिएपछि इरानसँग भण्डारण क्षमता सकिनेछ र उसले तेल उत्पादन बन्द गर्नुपर्नेछ । यसरी उत्पादन बन्द गर्दा तेलका इनारहरूमा अपूरणीय क्षति पुग्नेछ ।

फक्स न्युजलाई दिएको एक अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले भने, ‘यो विस्फोट भएपछि तपाईंले यसलाई जतिसुकै कोसिस गरे पनि पहिलेको जस्तो अवस्थामा पुनः निर्माण गर्न सक्नुहुनेछैन ।’

उत्पादन क्षमता अहिलेको तुलनामा करिब ५० प्रतिशतमा खुम्चिने उनले थपे । अमेरिकाका अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले गत साता इरानी नेतृत्वलाई ढलको पाइपभित्र रहेका मुसासँग तुलना गर्दै उनीहरूलाई के भइरहेको छ भन्ने बुझ्न गाह्रो भइरहेको बताएका थिए ।

उनले इरानको मुख्य तेल निर्यात केन्द्र खार्ग टापुको भण्डारण क्षमता चाँडै नै भरिन लागेको बताए । थप दबाब दिन ट्रम्पले चिनियाँ रिफाइनरीहरूसँग सम्बन्धित कम्पनीहरूमाथि अमेरिकी प्रतिबन्ध लगाएर चीनतर्फको निर्यातमा थप कडाइ गरे जसका कारण चिनियाँ वाणिज्य मन्त्रालयले शनिबार प्रति–निषेधाज्ञा जारी गरेको छ ।

इरानले अहिले निर्यात गर्न सक्ने भन्दा बढी तेल उत्पादन गरिरहेको कुरा सत्य भए पनि अहिलेका लागि पर्याप्त ट्यांकरहरू अमेरिकी जलसैनिक नाकाबन्दी छिचोलेर बाहिर जान सफल भइरहेका देखिन्छन् । साथै, फ्लेयरिङ जस्ता उपचारात्मक कदमहरूका कारण भण्डारण क्षमता अझै सकिएको छैन ।

कोलम्बिया विश्वविद्यालयको सेन्टर अन ग्लोबल इनर्जी पोलिसी सहितका स्वतन्त्र अनुमानहरूले इरानसँग अझै तीन हप्तासम्मको प्रयोगयोग्य भण्डारण क्षमता रहेको संकेत गरेका छन् ।

यति हुँदाहुँदै पनि कुनै कुराले इरानी मुद्रामाथि पुनः दबाब सिर्जना गरिरहेको छ । इरानको दैनिक जीवन र व्यापारमा प्रयोग हुने प्राथमिक मुद्रा तोमानको मूल्य आइतबार खुला बजारमा करिब २२ प्रतिशतले घटेर प्रति डलर १ लाख ९० हजार पुगेको छ ।

कुल मुद्रास्फीति ७३.५ प्रतिशत पुगेको छ भने खाद्य र पेय पदार्थको मूल्य ११५ प्रतिशतले बढेको छ । इरानी सरकारले आइतबार नागरिकहरूलाई दिँदै आएको कुपनको मूल्य दोब्बर बनाउने विचार गरिरहेको बताएको छ जुन आफैंमा महँगी बढाउने अर्को कदम हो । इरानमा मासिक न्यूनतम पारिश्रमिक १७ करोड रियाल भन्दा कम छ र यो पनि सरकारले मार्चमा करिब ६० प्रतिशतले बढाएपछि मात्र पुगेको हो । आयातित कार वा आइफोनहरू अत्यन्तै उच्च मूल्यमा मात्र उपलब्ध छन् ।

इरानका श्रम तथा सामाजिक सुरक्षा उपमन्त्री गुलामहुसेन मोहम्मदीका अनुसार अमेरिका–इजरायल हवाई आक्रमणबाट २३ हजारभन्दा बढी उद्योग र कलकारखाना प्रभावित भएका छन् जसका कारण १० लाख मानिसले रोजगारी गुमाएका छन् ।
पहिले नै उच्च रहेको बेरोजगारी दर थप १० लाखले बढेको अनुमान गरिएको छ जसमा डिजिटल व्यापारमा निर्भर मानिसहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित भएका छन् । डिजिटलमा आधारित अर्थतन्त्रलाई सधैंका लागि बन्द गर्न सकिँदैन र कुनै न कुनै विन्दुमा सुरक्षाभन्दा अर्थतन्त्रको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुनसक्छ ।

इरानी सञ्चारमन्त्री सैयद सत्तार हासेमीले देशको डिजिटल लकडाउन अस्थायी भएको बारम्बार आश्वासन दिएका छन् तर गुप्तचर निकायका वास्तविक निर्णयकर्ताहरूलाई ती प्रतिबन्धहरू हटाउन बाध्य पार्ने उनीसँग कुनै साधन छैन ।

युनियन अफ भर्चुअल बिजनेसका प्रमुख रेजा ओल्फाटनासबले एक विज्ञप्तिमा भनेका छन्ः ‘बिक्रीमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट मार्च महिनामा देखियो । दुर्भाग्यवश, व्यवसायहरूले वर्षको अन्त्यको मुख्य बजार गुमाए र यस अवधिमा ‘घाटा’ को विषय निकै प्रस्ट देखियो ।’

उनका अनुसार, अहिले पनि केही ठूला व्यवसायहरूले बिक्रीमा ४० देखि ५० प्रतिशतको गिरावट झेलिरहेका छन् । जबकि यी कम्पनीहरूका ५ करोड देखि ६ करोड प्रयोगकर्ताहरू छन् र उनीहरूका एपहरू इरानका अधिकांश मानिसका फोनमा इन्स्टल छन् ।

ओल्फाटनासबले भने, ‘यति ठूलो पूर्वाधार र दायरा भएका प्लेटफर्महरूले यस स्तरको बिक्री गिरावट भोग्छन् तब साना र लघु व्यवसायहरूमा कस्तो विपत्ति र गहिरो क्षति पुगेको होला भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ ।’

सरकारका आलोचक सुधारवादी पत्रकार तथा राजनीतिक विश्लेषक अहमद जैदाबादीले भने, ‘इन्टरनेट र जनताको आर्थिक अवस्था कुनै ठट्टा होइन । वास्तविकता यो हो कि इन्टरनेट बिना सामान्य जीवन र सामाजिक स्थिरता असम्भव छ ।’

गत जनवरीको देशव्यापी विरोध प्रदर्शन फेरि दोहोरिन सक्ने संकेत गर्दै उनले थपे, ‘मौलिक समाधान चाँडै निकालिएन भने इन्टरनेट जडानका विरोधीहरूले जे कुराको डर मानिरहेका छन्, ठ्याक्कै त्यही घटना हुनेछ ।’

वर्षा ऋतुले पनि सोचे जस्तो परिणाम दिएको छैन । देशको जल उद्योगका एक प्रवक्ताले भने, राष्ट्रिय सूचकांक सकारात्मक देखिए पनि १० वटा प्रान्तहरू अझै पनि सामान्य वर्षा स्तरभन्दा तल छन् जो प्रायः अल्बोर्ज पर्वत श्रृंखलाका क्षेत्रहरूमा पर्छन् । यी प्रान्तहरूमा तेहरान, कोम, याज्द, इस्फाहान, काजभिन, अल्बोर्ज, गिलान, माजान्दारान र सेम्नान समावेश छन् ।’

प्रवक्ताले तेहरान र अल्बोर्ज क्षेत्रहरू अहिले लगातार छैटौं वर्षको खडेरीमा प्रवेश गरेको बताए ।

इरानी वार्ता टोलीका लागि उत्तम मार्ग के हुन सक्छ भन्ने खुला बहसलाई राज्यको सेन्सरसिप, संसद्को प्रभावकारी बन्द र इन्टरनेट लकडाउनले सीमित पारेको छ जसले केही अनुमति प्राप्त आवाजहरूलाई मात्र सुन्न अनुमति दिन्छ ।

इरानी वार्ता टोलीमा फुट आएको रिपोर्टहरूका बाबजुद, व्यवहारमा निकै कम सांसदहरूले मात्र वार्ताको खुला विरोध गरेका छन् । यो त्यही समूह हो जसले अमेरिकासँग सम्झौता गर्ने कुराको सधैं विरोध गर्दै आएको छ । तर, यसको अर्थ इरानमाथि कुनै दबाब छैन भन्ने चाहिँ होइन ।