इरान र अमेरिकाबीच न हार, न जीत

एजेन्सी । अमेरिकासँग इरानको गतिरोध कठिन चरणमा प्रवेश गरेको छ । अहिले कुनै पनि पक्ष पछि हट्न तयार देखिँदैनन् र युद्धको मूल्य निरन्तर बढिरहेको छ ।

इरानको पछिल्लो प्रस्तावलाई अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले कडा रूपमा अस्वीकार गर्नुले यी दुई पक्षबीच कति ठूलो दूरी छ भन्ने कुरालाई प्रस्ट पार्छ । शुक्रबार ट्रम्पले इरानसँगको वार्ता पुनः अवरुद्ध भएपछि अधिकारीहरूले कुनै सम्झौता गरेनन् भने अमेरिका राम्रो अवस्थामा हुन सक्ने बताए ।

उनले भने, ‘इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा शायद हामी कुनै सम्झौता नगर्दा नै राम्रो स्थितिमा हुन्छौं । के तपाईं सत्य जान्न चाहनुहुन्छ ? किनकि हामी यस कुरालाई यसरी नै अगाडि बढ्न दिन सक्दैनौं । यो धेरै लामो समयदेखि चलिरहेको छ ।’

अमेरिकी जलसैनिक नाकाबन्दी र बढ्दो आर्थिक दबाबले इरानको पहिले नै कमजोर रहेको अर्थतन्त्रलाई थप संकटमा पारेको छ । तर, स्पष्ट दबाबका बाबजुद इरानले आफू लामो समयसम्मको टकराव सहन सक्ने संकेत गरिरहेको छ । इरानको सेनाले अमेरिकासँगको युद्ध पुनः सुरु हुन सक्ने सम्भावना रहेको र आफू अमेरिकीहरूको कुनै पनि नयाँ दुस्साहस वा मूर्खताका लागि पूर्ण रूपमा तयार रहेको बताएको छ ।

अहिलेको मुख्य प्रश्न इरान पीडामा छ कि छैन भन्ने होइन । बरु उसले आफ्नो बाटो परिवर्तन गर्न बाध्य हुनुअघि यो पीडा कति समयसम्म सहन सक्छ भन्ने हो ।

ट्रम्प प्रशासनले अहिले अपरेशन एपिक फ्युरीलाई अपरेशन इकोनोमिक फ्युरी भनिरहेको छ । यसको दृष्टिकोण पुरानो मान्यतामा आधारित छ । त्यो के भने निरन्तरको आर्थिक दबाबले इरानलाई झुकाउन सक्छ । अहिले कूटनीति असफल भएको छ ।

पछिल्ला उपायहरू परम्परागत प्रतिबन्धहरूभन्दा माथि उठेका छन् । यिनमा हर्मुज जलयोजक भएर जाने तेस्रो पक्षका ढुवानी कम्पनीहरूले समेत इरानलाई टोल शुल्क तिरेमा दण्ड भोग्नुपर्ने चेतावनी दिइएको छ । यसले प्रभावकारी रूपमा दबाब अभियानलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गरेको छ र विश्वव्यापी ढुवानी तथा ऊर्जा बजारमा जोखिम बढाएको छ ।

अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले सामाजिक सञ्जाल एक्समा पोस्ट गर्दै इकोनोमिक फ्युरी अभियानले पहिले नै अर्बौं डलरको राजस्व अवरुद्ध गरिसकेको बताएका छन् । बेसेन्टले बताएअनुसार, इरानको प्राथमिक तेल निर्यात टर्मिनल खार्ग टापुको भण्डारण क्षमता लगभग भरिन लागेको छ र यसले चाँडै उत्पादन कटौती गर्न बाध्य पार्न सक्छ । यसले गर्दा त्यहाँको शासनले दैनिक थप करिब १७ करोड डलर राजस्व गुमाउनुपर्ने हुन सक्छ ।

प्रशासनका एक वरिष्ठ अधिकारीले फक्स न्युज डिजिटललाई बताएअनुसार, अर्थ मन्त्रालयले तेल, बैंकिङ, क्रिप्टोकरेन्सी र गोप्य व्यापार सञ्जालहरू मार्फत रकम जम्मा गर्ने, स्थानान्तरण गर्ने र फिर्ता ल्याउने इरानको क्षमतालाई लक्षित गर्दै इकोनोमिक फ्युरीलाई आक्रामक रूपमा विस्तार गरिरहेको छ ।

ती अधिकारीका अनुसार, अर्थ मन्त्रालयले पछिल्ला केही दिनमा मात्रै इरानको अर्बौं डलरको अनुमानित तेल राजस्व अवरुद्ध गरेको छ जसमा शासनसँग सम्बन्धित ५० करोड डलरको क्रिप्टोकरेन्सी रोक्का गरिएको छ । साथै, चिनियाँ साना निजी रिफाइनरीहरू, विदेशी बैंकहरू र तेहरानको व्यापारमा सहयोग गर्ने प्रतिबन्ध छल्ने सञ्जालहरूमाथि पनि दबाब बढाइएको छ ।

तर, आर्थिक युद्ध अल्पकालीन रूपमा विरलै निर्णायक हुन्छ । इरानले प्रतिबन्धहरूसँग जुध्न, अनौपचारिक व्यापार सञ्जालहरू बनाउन र झड्काहरू सहन सक्ने प्रतिरोधी अर्थतन्त्र विकास गर्न दशकौं बिताएको छ ।

इरानको अर्थतन्त्र गम्भीर दबाबमा छ भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन । एक्सिओसले रिपोर्ट गरेअनुसार, अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण इरानले करिब ५ अर्ब डलरको तेल राजस्व गुमाएको रक्षा मन्त्रालयको अनुमान छ । सबै गरेर ५ करोड ३० लाख ब्यारल इरानी तेल भरिएका ३१ वटा ट्यांकरहरू खाडीमा अड्किएका छन् । त्यसको मूल्य कम्तीमा ४.८ अर्ब डलर छ ।

दुईवटा जहाज अमेरिकाले कब्जामा लिएको छ । जमिनमा रहेका भण्डारण सुविधाहरू भरिएपछि नयाँ ट्यांकरहरूमा तेल भर्न असमर्थ भएपछि इरानले पुराना ट्यांकरहरूलाई फ्लोटिङ स्टोरेज (तैरिने भण्डारण) का रूपमा प्रयोग गर्न थालेको छ ।

अमेरिकी जलसैनिक हस्तक्षेपको डरले केही ट्यांकरहरूले चीनमा तेल पुर्याउन महँगो र लामो मार्ग अपनाइरहेको अधिकारीहरूले एक्सिओसलाई बताएका छन् ।

तेल निर्यात अझै पनि सरकारी राजस्वको मुख्य आधार हो र यसमा हुने कुनै पनि अवरोधले अनुदान, तलब र सैन्य सञ्चालनका लागि कोष जुटाउने राज्यको क्षमतालाई प्रत्यक्ष असर गर्छ ।

जारी द्वन्द्वका बीच बेरोजगारी ह्वात्तै बढेको छ जसले युद्धकालीन अवरोध र संरचनात्मक कमजोरी दुवैलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । मुद्रास्फीति, जुन पहिले नै एक गम्भीर समस्या थियो, आपूर्ति शृंखलाहरू कसिलो हुँदा र मुद्राको दबाब बढ्दै जाँदा थप बिग्रन सक्ने सम्भावना छ ।

द्वन्द्व सुरु हुनुभन्दा अघि नै इरानको अर्थतन्त्र नाजुक अवस्थामा थियो । सीएनएनको रिपोर्ट अनुसार मुद्रास्फीति, भ्रष्टाचार र प्रतिबन्धका कारण प्रतिव्यक्ति राष्ट्रिय आय २०१२ मा करिब ८ हजार डलरबाट घटेर सन् २०२४ मा ५ हजार डलरमा झरेको थियो ।

भविष्यको दृष्टिकोण अझ खराब छ । संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमका अनुसार, द्वन्द्वका कारण थप ४१ लाख मानिस गरिबीमा पर्न सक्छन् । हजारौं हवाई आक्रमणले भौतिक क्षति पुर्याउँदा व्यापक विस्थापन भएको छ ।

मिडिया आउटलेट इकोइरानका अनुसार, २३,००० भन्दा बढी कारखाना र फर्महरू प्रभावित भएका छन् । इरानका श्रम तथा सामाजिक सुरक्षा उपमन्त्री गुलामहुसेन मोहम्मदीका अनुसार, यसले प्रत्यक्ष रूपमा १० लाख रोजगारी गुमेको छ । र, यसको प्रत्यक्ष प्रभावले थप १० लाख मानिस बेरोजगार भएको इरानी प्रकाशन एतेमाद अनलाइनले अनुमान गरेको छ ।

आधिकारिक तथ्यांक अनुसार मार्चमा वार्षिक मुद्रास्फीति दर ७२ प्रतिशत पुगेको थियो तर अत्यावश्यक वस्तुहरूको हकमा यो धेरै उच्च थियो ।

पूर्व ट्रेजरी प्रतिबन्ध विश्लेषक मियाद मालेकीको तर्कअनुसार, सन् १९७९ को क्रान्तिपछि अमेरिकाले अहिले इरानमाथि सबैभन्दा ठूलो प्रभाव जमाएको छ । मालेकीका अनुसार, यो क्षण फरक हुनुको कारण प्रतिबन्ध मात्र होइन बरु प्रतिबन्ध, जलसैनिक नाकाबन्दी र आक्रामक प्रवर्तनको संयोजन हो ।

१०४ प्रतिशत खाद्य मुद्रास्फीति र करिब ९० प्रतिशत क्रयशक्ति घटेको इरानको पहिले नै कमजोर अर्थतन्त्रले सामुद्रिक प्रतिबन्ध कायमै रहेमा दैनिक करिब ४३ करोड ५० लाख डलरको आर्थिक नोक्सानी बेहोर्नुपर्ने हुन सक्ने उनको भनाइ छ ।

द्वन्द्वअघि इरानले दैनिक करिब २० लाख ब्यारल तेल निर्यात गर्थ्यो तर वर्तमान निर्यात दैनिक १० लाख ब्यारलको हाराहारीमा देखिन्छ जसले गर्दा अनुमानित १० लाख ब्यारल तेल दैनिक रूपमा भण्डारणमा थपिँदै गएको छ ।

वर्तमान अवस्थामा इरानसँग भण्डारण क्षमता पूर्ण रूपमा भरिनुअघि करिब ३० दिन मात्र बाँकी हुन सक्ने विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् ।

स्पष्ट आर्थिक क्षतिका बावजुद अमेरिकाले अपेक्षा गरेभन्दा लामो समयसम्म इरानले सामना गर्न सक्ने धेरै कारकहरूले सुझाव दिन्छन् । आर्थिक संकटले स्वतः राजनीतिक आत्मसमर्पण गराउँछ भन्ने हुँदैन । इरानको नेतृत्वले ऐतिहासिक रूपमा आन्तरिक कठिनाइहरू सहन सक्ने उच्च क्षमता देखाएको छ र अक्सर आर्थिक राहतभन्दा रणनीतिक उद्देश्यहरूलाई प्राथमिकता दिने गरेको छ ।

इरानको राजनीतिक संयन्त्र बाह्य दबाब सामना गर्न सक्ने गरी बनाइएको छ । शक्ति यस्ता संस्थाहरूमा केन्द्रित छ जुन लोकतान्त्रिक सरकारहरू भन्दा सार्वजनिक असन्तुष्टिप्रति कम संवेदनशील हुन्छन् । यसले आर्थिक अवस्था बिग्रँदा पनि आन्तरिक पतनको तत्काल जोखिमलाई कम गर्छ ।

साथै, इरानसँग प्रतिबन्धहरूका बीच काम गरेको अनुभव छ । उसले वस्तु विनिमय र गोप्य तेल बिक्री सहित वैकल्पिक व्यापार च्यानलहरू विकास गरेको छ ।

विश्वव्यापी सन्दर्भले पनि महत्त्व राख्छ । बढ्दो ऊर्जा मूल्य र मुद्रास्फीतिले द्वन्द्व क्षेत्रभन्दा बाहिरका देशहरूलाई पनि असर गरिरहेको छ । यसले अमेरिका र यसका सहयोगीहरूमाथि अप्रत्यक्ष दबाब सिर्जना गर्छ जसले लामो समयसम्म नाकाबन्दी कायम राख्ने संकल्पलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।

एटलान्टिक काउन्सिलका ड्यानी सिट्रीनोविचले भनेका छन्, ‘नाकाबन्दीले इरानलाई आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्ने छैन । यो देश सन् १९७९ देखि प्रतिबन्धमा छ… उनीहरूलाई कसरी अनुकूलन गर्ने भन्ने थाहा छ ।’

वाशिङटनमा रहेका इरानी स्वतन्त्र विश्लेषक अलिरेजा नादेरका अनुसार, आर्थिक दबाबले मात्र रणनीतिक रूपमा इरानलाई झुकाउन सक्दैन किनभने इरानको नेतृत्वले सत्ता टिकाउनका लागि सर्वसाधारणलाई असाधारण कष्ट सहन दिन तयार रहेको पटक–पटक देखाएको छ । शासन बाँच्नका लागि तेल र ऊर्जा निर्यातमा मात्र निर्भर छैन, उससँग आम्दानीका अन्य स्रोतहरू पनि छन् भनी उनले चेतावनी दिए ।

आर्थिक पतनले आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्नुभन्दा धेरै अघि इरानले क्षेत्रीय रूपमा तनाव बढाउन सक्छ वा विश्वव्यापी ऊर्जा कमजोरीहरूको फाइदा उठाउन सक्छ जसले गर्दा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक दबाब सिर्जना हुन सक्छ भनी सिट्रीनोविचले चेतावनी दिएका छन् ।

अमेरिकासँग महत्त्वपूर्ण आर्थिक प्रभाव छ तर उसको रणनीति जोखिममुक्त छैन । ट्रम्पको टिप्पणीले सम्झौता बिना नै लामो समयसम्म गतिरोध जारी राख्ने इच्छा देखाउँछ तर समयले दुवै पक्षलाई असर गर्छ । नाकाबन्दीले अधिकतम दबाब दिन हप्तौं वा सोभन्दा बढी समय लिन सक्छ । त्यतिबेला पनि यसको प्रभावकारिता अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा निर्भर हुनेछ ।

अन्य देशहरूले प्रतिबन्ध छल्ने उपायहरू फेला पारे भने यसको प्रभाव कम हुन सक्छ । वर्तमान स्थितिले द्रुत समाधानको सट्टा लामो समयसम्म चल्ने गतिरोधतर्फ संकेत गरिरहेको छ ।