युद्धविराम हुँदा अमेरिका कि इरान बलियो ?

एजेन्सी । अमेरिका र इरान दुई हप्ते अस्थायी युद्धविराममा प्रवेश गरेका छन् । त्यसले पश्चिम एसियालाई अस्थिर बनाएको ६ हप्ते द्वन्द्वलाई अहिलेका लागि विश्राम दिएको छ ।

अमेरिकी पक्षले ठूलो मात्रामा युद्ध बढाउनका लागि तोकेको समयसीमा भन्दा केही घण्टा अघि मात्र टुंगिएको यस सम्झौतालाई वाशिङटन र तेहरान दुवैले आ–आफ्नो देशमा निर्णायक विजयको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

युद्धविरामको घोषणा नेपाली समयअनुसार बुधबार बिहान गरिएको थियो जुन दिनभरि चर्को बयानबाजी र सैन्य कारबाहीहरू भएका थिए ।

अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले यसअघि तेहरानलाई कडा अल्टिमेटम दिएका थिएः हर्मुज जलयोजक पुनः खोल्नुहोस् वा ऊर्जा र यातायात सञ्जाल लगायत इरानको नागरिक पूर्वाधारलाई लक्षित गरी व्यापक आक्रमणको सामना गर्नुहोस् । यो चेतावनी मंगलबार बेलुका ८ बजेको कडा समयसीमाका साथ आएको थियो ।

समयसीमा अघिका घण्टाहरूमा अमेरिकी र इजरायली सैन्य कारबाहीहरू तीव्र पारिएका थिए । रेल र सडक पुल, एउटा विमानस्थल र पेट्रोकेमिकल केन्द्र लगायतका मुख्य पूर्वाधारहरूलाई लक्षित गरी आक्रमणहरू गरिएका थिए ।

अमेरिकी सेनाले इरानको तेल निर्यातका लागि महत्वपूर्ण केन्द्र खार्ग टापुमा पनि आक्रमण गरेको थियो ।

तनावका बावजुद पर्दा पछाडि कूटनीतिक प्रयासहरू जारी थिए । पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले यसै हप्ताको अन्त्यमा इस्लामाबादमा हुने थप छलफलका लागि दुवै देशका प्रतिनिधिमण्डलहरूलाई निमन्त्रणा दिएको पुष्टि गरेका छन् ।

यसको परिणामस्वरूप भएको सम्झौता पारस्परिक प्रतिबद्धताहरूमा टिकेको थियो । इरान हर्मुज जलयोजकको आफ्नो नाकाबन्दी स्थगित गर्न र व्यापारिक ढुवानीको सुरक्षित मार्ग सुनिश्चित गर्न सहमत भयो भने अमेरिकाले आफ्ना आक्रमणहरू रोक्ने प्रतिबद्धता जनायो ।

यस व्यवस्थालाई ट्रम्पले द्विपक्षीय युद्धविरामको रूपमा वर्णन गरेका छन् ।

इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले तेहरानको अडान पुष्टि गर्दै भने, ‘इरान विरुद्धको आक्रमण रोकियो भने हाम्रा शक्तिशाली सशस्त्र बलहरूले आफ्नो रक्षात्मक कारबाही बन्द गर्नेछन् ।’ उनले युद्धविराम अवधिमा इरानले जलमार्गबाट सुरक्षित पारवहनका लागि समन्वय गर्ने पनि थपे ।

त्यसै समयमा इराकको इस्लामिक प्रतिरोधले पनि यो दुई हप्ते अवधिका लागि यस क्षेत्रभरि आफ्ना कारबाहीहरू स्थगित गर्ने घोषणा गर्यो ।

अमेरिका र इरान दुवैले यस नतिजालाई स्पष्ट विजयको रूपमा चित्रण गर्न हतार गरेका छन् । ट्रम्पले आफ्नो मूल्यांकनमा स्पष्ट हुँदै युद्धविरामलाई पूर्ण र समग्र विजय घोषणा गरे ।

उनले धेरै बयानहरूमा यो अडान दोहोर्याउँदै अमेरिकी सैन्य उद्देश्यहरू पूर्ण रूपमा प्राप्त भएको बताए । आफ्नो ट्रुथ सोसल प्लेटफर्ममा पोस्ट गरिएको सन्देशमा ट्रम्पले लेखे, ‘विश्व शान्तिका लागि ठूलो दिन ! इरान यो होस् भन्ने चाहन्छ, उनीहरूले धेरै भोगिसके ! त्यसैगरी अरू सबैले पनि !’

उनले एक बृहत्तर सम्झौताको दिशामा महत्त्वपूर्ण प्रगति भएको संकेत गर्दै बहु–बुँदे ढाँचामा आधारित छलफलहरू सुरु भइसकेको उल्लेख गरे । ‘हामीसँग १५ बुँदे सम्झौता छ जसमध्ये धेरैजसो कुरामा सहमति भइसकेको छ । हेरौं के हुन्छ,’ उनले भने ।

एएफपीसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले अमेरिकाले पूर्ण र समग्र विजय हासिल गरेको बताए । ‘१०० प्रतिशत । यसमा कुनै शंका छैन ।’

ह्वाइट हाउसले पनि यसै कुरालाई जोड दियो । प्रेस सचिव क्यारोलिन लेभिटले युद्धविरामलाई ‘अमेरिकाको लागि विजय’ भनेकी छन् जसमा इरानलाई वार्ताको टेबुलमा ल्याउन सैन्य दबाबको भूमिकालाई प्रमुख मानिएको छ । उनले भनिन्, ‘हामीले ३८ दिनमा हाम्रा मुख्य सैन्य उद्देश्यहरू प्राप्त गरेका छौं र उछिनेका छौं ।’

उनले थपिन्, ‘हाम्रो सेनाको सफलताले अधिकतम दबाब सिर्जना गर्यो जसले राष्ट्रपति ट्रम्प र टोलीलाई कडा वार्तामा संलग्न हुन अनुमति दियो । त्यसले अहिले कूटनीतिक समाधान र दीर्घकालीन शान्तिका लागि बाटो खोलेको छ । थप रूपमा राष्ट्रपति ट्रम्पले हर्मुज जलयोजक पुनः खुला गराउनुभयो ।’

यद्यपि, इरानले भने एकदमै फरक व्याख्या प्रस्तुत गर्याे ।

इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्ले एक कडा शब्दमा विज्ञप्ति जारी गर्दै युद्धविरामलाई अमेरिकी आत्मसमर्पणको प्रमाणको रूपमा चित्रण गर्यो ।

विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘हामी इरानको महान् राष्ट्रलाई यो खुशीको खबर सुनाउन चाहन्छौैं कि युद्धका लगभग सबै उद्देश्यहरू प्राप्त भएका छन् र तपाईंका वीर छोराहरूले शत्रुलाई ऐतिहासिक असहायता र स्थायी पराजयको अवस्थामा पुर्याएका छन् ।’

परिषद्ले दाबी ग¥यो, ‘शत्रुले इरानी राष्ट्र विरुद्धको आफ्नो अन्यायपूर्ण, गैरकानुनी र आपराधिक युद्धमा अस्वीकार्य, ऐतिहासिक र विनाशकारी हार बेहोरेको छ ।’

इरानी अधिकारीहरूका अनुसार, अमेरिकाले वार्ताको आधारको रूपमा तेहरानको आफ्नै १० बुँदे प्रस्तावको ढाँचालाई प्रभावकारी रूपमा स्वीकार गरेको छ ।

यस योजनामा प्रतिबन्धहरू हटाउने, क्षतिपूर्ति तिर्ने, क्षेत्रबाट अमेरिकी सेनाको फिर्ती र अन्तिम शान्ति सम्झौता सुरक्षित गर्न संयुक्त राष्ट्रसंघको बाध्यकारी प्रस्ताव सम्बन्धी प्रावधानहरू समावेश गरिएको बताइएको छ । यसमा इरानको आणविक संवर्धनको अधिकारको मान्यता पनि समावेश छ जुन अमेरिका–इरान सम्बन्धमा लामो समयदेखि विवादित मुद्दा हो ।

‘हाम्रो हात अझै ट्रिगरमा छ र शत्रुले अलिकति पनि गल्ती गरेमा त्यसको पूर्ण शक्तिले सामना गरिनेछ,’ परिषद्ले चेतावनी दियो । त्यसले यो युद्धविराम सशर्त र उल्ट्याउन सकिने संकेत गर्छ ।

छैटौं हप्तामा प्रवेश गरेको यस द्वन्द्वले ठूलो क्षति पुर्याएको छ । करिब एक दर्जन देशहरूमा ५ हजारभन्दा बढी मानिसहरू मारिएका छन् जसमा इरानका १६ सयभन्दा बढी नागरिकहरू समावेश छन् ।

सैन्य अभियानले इरानको क्षमतालाई उल्लेखनीय रूपमा घटाएको अमेरिकी अधिकारीहरूले तर्क गरेका छन् । धेरै वरिष्ठ इरानी नेताहरू लक्षित आक्रमणमा मारिएको र मुख्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेको रिपोर्ट गरिएको छ ।

यी घटनाक्रमहरू वाशिङटनको आफ्नो मुख्य उद्देश्यहरू प्राप्त गरेको दाबीको आधार हुन् ।

यद्यपि, इरानको क्षतिको मात्राले उसको राजनीतिक प्रणालीको संरचना वा उसको क्षेत्रीय प्रभावलाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गरेको देखिँदैन । देशको नेतृत्व यथावत छ र पश्चिम एसियाभरि उसका सहयोगी समूहहरूको सञ्जालले काम गरिरहेको छ ।

आन्तरिक एकता कायम राख्दै निरन्तर सैन्य दबाब सहन सक्ने इरानको क्षमतालाई तेहरानले आफ्नो प्रतिरोधको कथाको रूपमा प्रयोग गरेको छ । मुख्य मागहरूमा सम्झौता नगरी युद्धविराममा सहमत भएर तेहरानले आफूलाई बाह्य दबाबको सामना गर्न सक्ने राज्यको रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको छ ।

युद्धविरामको समयले अमेरिकाभित्रको आन्तरिक दबाबलाई पनि झल्काउँछ । द्वन्द्व इन्धनको बढ्दो मूल्य र बढ्दो सार्वजनिक असन्तुष्टिसँग मिलेको थियो जसले राष्ट्रपति ट्रम्पको लोकप्रियता रेटिङ घटाउन भूमिका खेल्यो ।

अमेरिकामा मध्यावधि चुनाव नजिकिँदै गर्दा निरन्तर सैन्य संलग्नताको राजनीतिक जोखिम महत्त्वपूर्ण थियो ।

बहुसंख्यक अमेरिकीहरूले युद्धको विरोध गरेका थिए र यसको आर्थिक प्रभावको बारेमा चिन्तित थिए भनी सर्वेक्षणहरूले देखाएका छन् । त्यसैले युद्धविरामले अस्थायी राहत प्रदान गर्छ जसले प्रशासनलाई तत्कालको आर्थिक दबाब कम गर्दै कूटनीतिक प्रयासहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न अनुमति दिन्छ ।

ट्रम्पको बयानबाजी र उनका अघिल्ला धम्कीहरूले राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीहरूबाट आलोचना खेप्नुपरेको छ । उनीहरूले उनलाई हटाउन माग गरिरहेका छन् र विश्वव्यापी मामिलाहरूमा स्थिर शक्तिको रूपमा अमेरिकाको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएका छन् ।

इरानका लागि आर्थिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । लामो द्वन्द्व र प्रतिबन्धहरूले उसको अर्थतन्त्रमा ठूलो दबाब सिर्जना गरेको छ । प्रस्तावित ढाँचामा उल्लेख गरिएअनुसार, प्रतिबन्ध हटाउने सम्भावना वार्तामा संलग्न हुनका लागि एक मुख्य प्रोत्साहन हो ।

युद्धविराम अमेरिका र इरानबीचको प्रत्यक्ष शत्रुतामा लागू भए पनि यसको दायरा व्यापक क्षेत्रमा पूर्ण रूपमा विस्तार भएको छैन ।

इरानविरुद्ध सैन्य कारबाहीमा सक्रिय रूपमा संलग्न इजरायलले अस्थायी विश्रामको लागि समर्थन व्यक्त गर्याे । यद्यपि, इजरायली अधिकारीहरूले यो युद्धविराम लेबननमा लागू नहुने संकेत गरेका छन् ।

लेबननबाट आएका रिपोर्टहरूका अनुसार, दक्षिणमा इजरायली आक्रमणहरू जारी छन् जसमा एउटा अस्पताल नजिकैको हवाई आक्रमण र गोलाबारी समावेश छ । त्यसमा धेरै हताहत भएका छन् । अन्य शहर र चिकित्सा केन्द्रहरूमा पनि थप आक्रमण भएको रिपोर्ट गरिएको छ ।

तत्कालको शत्रुतामा कमी आए पनि यस युद्धविरामलाई निश्चित समाधानको रूपमा नभई प्रारम्भिक कदमको रूपमा हेरिएको छ । रोयटर्ससँग कुरा गर्दै वार्तासँग परिचित एक स्रोतले यसलाई विश्वास निर्माणको अभ्यासको रूपमा वर्णन गरेको छ जसले दुवै पक्षले अपनाएको सतर्क दृष्टिकोणलाई झल्काउँछ ।

इरानको नियतप्रति पनि आशंका छ । तेहरानले यो विश्रामलाई पुनर्गठित हुनका लागि प्रयोग गरिरहेको हुन सक्ने चिन्ता केही अमेरिकी अधिकारीहरूले व्यक्त गरेका छन् ।

आगामी दुई हप्ता निर्णायक हुने अपेक्षा गरिएको छ किनकि वार्ताकारहरूले हालको विश्रामलाई अझ स्थायी सम्झौतामा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्नेछन् । इस्लामाबादमा हुने वार्ताहरू सम्भवतः अमेरिकाको १५ बुँदे ढाँचा र इरानको १० बुँदे प्रस्तावबीचको खाडल कम गर्नमा केन्द्रित हुनेछन् ।