भारतले ७ वर्षमा पहिलोपटक किन्यो इरानी कच्चा तेल, भुक्तानीमा भएन समस्या

एजेन्सी । पश्चिम एसियामा जारी युद्धले विश्वव्यापी तेल आपूर्ति श्रृंखलालाई प्रभावित पारेको छ ।

यस संकटका बीच भारतीय रिफाइनरहरूले सन् २०१९ पछि सात वर्षमा पहिलोपटक इरानी तेल खरिद गरेको रोयटर्सले समाचार प्रकाशन गरेको छ । यो एक महत्त्वपूर्ण घटनाक्रम हो ।

पेट्रोलियम मन्त्रालयका अनुसार, अमेरिकाले कच्चा तेल आयात रोक्न दबाब दिएपछि भारतले तेहरानबाट कुनै पनि कार्गो प्राप्त गरेको थिएन । यसले भारतको तेल स्रोत रणनीतिमा आएको ठूलो परिवर्तनलाई संकेत गर्छ ।

पश्चिम एसियामा बढ्दो द्वन्द्वका कारण हर्मुजबाट हुने आपूर्तिमा अवरोध आएपछि भारतीय रिफाइनरहरूले इरानी तेल खरिद गरेका हुन् । विश्वको तेस्रो ठूलो तेल आयातक र उपभोक्ता भारतले अमेरिकी प्रतिबन्धका कारण मे २०१९ देखि इरानबाट एउटै पनि कार्गो प्राप्त गरेको थिएन ।

तर, हालैको अमेरिका–इजरायल द्वन्द्वसँग सम्बन्धित अवरोधहरूले विश्वव्यापी आपूर्तिमा कडाइ गरेपछि भारतको ऊर्जा सुरक्षामा असर परेको छ । पेट्रोलियम मन्त्रालयले एक विज्ञप्तिमा भनेको छ, ‘पश्चिम एसियामा आपूर्ति अवरोधका बीच भारतीय रिफाइनरहरूले इरान लगायतका देशहरूबाट आफ्नो कच्चा तेलको आवश्यकता सुरक्षित गरेका छन् र इरानी कच्चा तेल आयातका लागि भुक्तानीमा कुनै अवरोध छैन ।’

मन्त्रालयले आगामी महिनाहरूका लागि भारतको कच्चा तेलको आवश्यकता पूर्ण रूपमा सुरक्षित रहेको आश्वासन समेत दिएको छ ।

भारतका लागि पठाइएको इरानी तेलको ढुवानी भुक्तानी समस्याका कारण चीनतर्फ मोडिएको भन्ने रिपोर्टहरूलाई सरकारले तथ्यात्मक रूपमा गलत भन्दै खारेज गरेको छ ।

मन्त्रालयले स्पष्ट पार्दै भनेको छ, ‘भुक्तानी समस्याका कारण इरानी कच्चा तेलको कार्गो भारतको वाडिनारबाट चीनतर्फ मोडिएको भन्ने समाचार र सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरू गलत हुन् ।’

भारतीय कम्पनीहरूले विभिन्न स्रोतहरूबाट तेल खरिद गर्न पूर्ण लचिलोपन अपनाएको मन्त्रालयले थप्यो । ‘भारतले ४० भन्दा बढी देशहरूबाट कच्चा तेल आयात गर्छ र कम्पनीहरूसँग व्यावसायिक आधारमा विभिन्न भूगोलबाट तेल ल्याउने पूर्ण स्वतन्त्रता छ ।’

सन् २०१८ मा प्रतिबन्धहरू कडा हुनुअघि भारत इरानी कच्चा तेलको सबैभन्दा ठूलो खरीदकर्तामध्ये एक थियो । रिफाइनरी अनुकूलता र सस्तो मूल्यका कारण भारतले इरानबाट ठूलो मात्रामा तेल आयात गर्ने गर्थ्यो ।

चरम अवस्थामा इरानी कच्चा तेलले भारतको कुल आयातको करिब ११.५ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको थियो । सन् २०१८ मा भारतले दैनिक औसत ५ लाख १८ हजार ब्यारल इरानी तेल आयात गरेको थियो । तर, सन् २०१९ मा अमेरिकाले प्रतिबन्धमा दिएको छुट अन्त्य गरेपछि यो आयात शून्यमा झरेको थियो । त्यसयता भारतले मध्यपूर्वका अन्य देशहरू, अमेरिका र हालैका दिनमा रुसतर्फ आफ्नो निर्भरता बढाएको छ ।

कच्चा तेलको अतिरिक्त भारतले इरानी तरल पेट्रोलियम ग्यास (एलएनजी) पनि प्राप्त गरेको छ । मन्त्रालयले पुष्टि गरेअनुसार, करिब ४४ हजार मेट्रिक टन इरानी एलपीजी बोकेको जहाज अप्रिल २ मा मंगलोर बन्दरगाहमा आइपुगेको छ ।

भारतको करिब ३५–४० प्रतिशत कच्चा तेल आयात हर्मुजको खाडी भएर आउँछ । त्यो मार्ग अहिले द्वन्द्वका कारण असुरक्षित बनेको छ ।

यसले गर्दा भारतलाई वैकल्पिक र भरपर्दो आपूर्तिको खोजी गर्न हतारो भएको छ । सम्भावित अभावलाई पूर्ति गर्न भारतले रुसी कच्चा तेलको खरिद पनि तीव्र पारेको छ । केपलरका अनुसार, द्वन्द्व बढेपछि भारतले एकै हप्तामा झण्डै ३ करोड ब्यारल रुसी तेल किनेको छ ।

अमेरिकाले इरानी तेलको सीमित व्यापारलाई अनुमति दियो भने यो भारतका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण आपूर्ति स्रोत बन्न सक्छ । ऊर्जा विशेषज्ञ सुमित रितोलियाका अनुसार, ऐतिहासिक रूपमा भारत इरानी तेलको ठूलो ग्राहक रहेकाले प्रतिबन्धहरू खुकुलो हुँदा भारत चीन र अन्य एसियाली खरीदकर्ताहरूसँगै एक प्रमुख माग केन्द्रको रूपमा उत्रन सक्छ ।