पूर्वाधार केन्द्रित आक्रमणमा इरानको जोड, युद्ध नरोकिएमा सामूहिक विनाशको सम्भावना

एजेन्सी । इरानको सन्देश प्रवाह स्पष्ट रूपमा पूर्वाधार केन्द्रित युद्धतर्फ मोडिएको छ ।

आधिकारिक र अर्ध–आधिकारिक दुवै भाष्यहरूमा अब सैन्य लक्ष्यहरू विरुद्धको प्रतिशोधमा मात्र जोड दिइएको छैन । इरानका पुलहरू, उद्योगहरू र नागरिक पूर्वाधारहरूमाथिको आक्रमणको बदलामा अमेरिका पक्षधर व्यापक क्षेत्रीय प्रणालीमाथि पनि सोही स्तरको दबाब दिइनेछ भन्ने प्रदर्शनमा केन्द्रित छ ।

यस अर्थमा तेहरानले युद्धलाई युद्धमैदानको क्षतिको रूपमा मात्र नभई क्षेत्रीय सञ्जालमाथिको प्रतिस्पर्धाको रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ । यसको रणनीतिक तर्क हुन्छ, इरानमाथिको निरन्तर दबाबले इजरायल वा यस क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सम्पत्ति र हितहरू विरुद्ध मात्र प्रतिक्रिया जनाउने नभई खाडी क्षेत्रको लजिस्टिक, डेटा पूर्वाधार र व्यापक व्यावसायिक/आर्थिक विश्वासमाथि पनि असर गर्नेछ ।

अर्को शब्दमा या त सबै पक्ष मिलेर सहनुपर्छ, अन्यथा सबैले सामूहिक विनाशको सामना गर्नुपर्छ भन्ने यसको अन्तर्निहित तर्क हो ।

हर्मुज जलयोजक प्रमुख रणनीतिक आधारका रूपमा रहेको छ तर इरानको शैलीले यो अस्थायी नाकाबन्दीभन्दा परको महत्त्वाकांक्षा रहेको संकेत गर्छ । इरानी अधिकारीहरूले युद्धपछिको प्रोटोकल र दीर्घकालीन बहिष्करणका नियमहरूबारे छलफल गर्दै यो जलमार्ग बन्द गर्ने विचार अभिव्यक्त गरिरहेका छन् । त्यसमा ओमानसँग मिलेर नयाँ कानुनी व्यवस्था स्थापना गर्ने सम्भावित योजनाहरू समेत समावेश छन् ।

यो रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसले तेहरानका लागि तनाव न्यूनीकरणको राजनीतिक लागत बढाउँछ । इरानले हर्मुजलाई स्थायी लाभमा बदल्ने ठाउँको रूपमा चित्रण गर्दा विपक्षीबाट देखिने गरी कुनै सम्झौता बिना यो जलमार्ग पुनः खोल्न त्यति नै गाह्रो हुनेछ ।

ट्रम्पको हालैको सम्बोधन तनावमाथि नियन्त्रण र युद्ध अन्त्यको दिशा तय गर्ने उद्देश्यले गरिएको थियो तर इरानले यसलाई ठीक उल्टो रूपमा व्याख्या गरेको छ । चरम धम्कीहरू, स्पष्ट राजनीतिक लक्ष्यको अभाव र हर्मुज पुनः खोल्ने व्यावहारिक योजनाको कमीले गर्दा तेहरानले वाशिङटनलाई शक्तिशाली नभई रणनीतिक रूपमा असंगत देखाउन सफल भएको छ ।

यस व्याख्याले इरानलाई आफू कर्नरमा परेको नदेखिई निरन्तर तनाव बढाइरहन मद्दत गर्छ । तेहरानको बुझाइमा अमेरिकी धम्कीहरू अब प्रतिरोध असफल भएको प्रमाणका रूपमा नभई वाशिङटनसँग कुनै भरपर्दो निकास योजना नभएकोले पाशविक दबाबमा भर परेको संकेतका रूपमा हेरिएको छ । यस ढाँचामा पुल र औषधि कम्पनीहरू जस्ता पूर्णतया नागरिक पूर्वाधारहरूमाथिको आक्रमणलाई ट्रम्पको रणनीतिक निराशाको संकेतका रूपमा चित्रण गरिएको छ ।

साथै, इरानले पहिलोपटक अमेरिकी र इजरायली आक्रमणको जवाफमा इजरायलका आणविक केन्द्रहरूलाई निशाना बनाउन सक्ने धम्की दिएको छ । कानुनी र अन्तर्राष्ट्रिय मामिला हेर्ने इरानका उप–परराष्ट्रमन्त्रीले इरानी पूर्वाधारमाथिको आक्रमण जारी रहेमा इरानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विकल्प इजरायलका आणविक केन्द्रहरूलाई निशाना बनाउनु हुने बताएका छन् ।

यसले हालका दिनमा सामना गरेको पूर्वाधार युद्धको प्रतिक्रियामा इरानको सहनशीलताको सीमा घटेको संंकेत गर्छ । विशेषगरी ट्रम्पका हालैका धम्कीहरूले थप तनाव बढ्ने सम्भावना देखाएका छन् ।

वास्तवमा, यस्तो आक्रमणको निरन्तरता आणविक आक्रमणभन्दा फरक छैन र त्यसैले इजरायलको आणविक पूर्वाधार विरुद्ध प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन सक्छ भन्ने इरानको सन्देश हो ।

लेबननको सन्दर्भमा हालैका घटनाक्रमहरूले सीमित तनावको सट्टा गहिरिँदै गएको द्वन्द्वतर्फ संकेत गर्छन् । बेरुतले युद्धको अन्त्य हुने कुनै संकेत नदेखिएको चेतावनी दिइरहँदा र इजरायली कारबाहीहरू दीर्घकालीन सुरक्षा क्षेत्र स्थापना गर्नेतर्फ केन्द्रित देखिँदा हिजबुल्लाहको निरन्तर आक्रमणले इजरायललाई महँगो र अनिश्चितकालीन द्वन्द्वमा अल्झाएर तेहरानको हित पूरा गरिरहेको छ ।

इरानका लागि लेबननको रणनीतिक महत्त्व अब निर्णायक युद्धमा भन्दा पनि शत्रुलाई गलाउने कार्यमा बढी छ, विशेषगरी इजरायलको उत्तरी अभियान दण्डात्मक आक्रमणबाट दीर्घकालीन क्षेत्रीय नियन्त्रणतर्फ मोडिएमा ।

इराकमा निनेवेहमा पीएमएफ स्थानहरूमा भएका हवाई आक्रमण र बगदादमा सम्भावित मिलिसिया आक्रमणका चेतावनीहरूले इराक अझै पनि एक अनपेक्षित मोर्चा रहेको देखाउँछ । त्यहाँ तेहरानले सार्वजनिक रूपमा अगाडि नआइकन पनि अमेरिकी हितहरूमाथि दबाब बढाउन सक्छ ।

यो अस्पष्टताले इरानको हितलाई फाइदा पुर्याउँछ जसले गर्दा इराक–जोर्डन–सिरिया करिडोरलाई अस्थिर राख्दै आफ्नो संलग्नता अस्वीकार गर्न सजिलो हुन्छ । यसको सन्देश हो, मुख्य युद्धभूमि इरान नै रहे पनि वाशिङटनले आफ्नो क्षेत्रीय सैन्य उपस्थिति छरिएर रहेका प्रतिरोधात्मक कारबाहीहरूबाट सुरक्षित छ भनेर मान्न सक्दैन ।

यमन पनि राजनीतिक रूपमा थप महत्त्वपूर्ण बनेको छ । हुती आक्रमणहरू आफैंमा नयाँ होइनन् तर इरान र हिजबुल्लाहसँगको समन्वयका दाबीहरूले यो केवल प्रतीकात्मक एक्यबद्धता मात्र नभई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरिएको बहु–मोर्चा गठबन्धनतर्फ मोडिएको संकेत गर्छ ।

कमान्ड र कन्ट्रोलमा एकरूपता नभए पनि यसको सांकेतिक प्रभाव ठूलो छ । यमनलाई एक एक्लो मोर्चाको रूपमा नभई व्यापक तनावको हिस्साको रूपमा हेरिँदा तेहरानलाई फाइदा पुग्छ । यसले इजरायली सुरक्षालाई फैलाउँछ र सामुद्रिक असुरक्षा हर्मुज जलयाजकमा मात्र सीमित छैन भन्ने कुरालाई जोड दिन्छ ।

अर्को स्तरमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियाहरूले वाशिङटनको योजनामा समर्थनको सीमालाई उजागर गर्छन् । हर्मुजलाई बल प्रयोग गरेर पुनः खोल्न वा इरान विरुद्धको कारबाहीका लागि आफ्नो भूमि प्रयोग गर्न दिन युरोपेली राष्ट्रहरूको हिचकिचाहटले इरानको यस विश्वासलाई बल पुर्याएको छ कि विश्वव्यापी आर्थिक दबाबको प्रयोगले अमेरिकाका लागि गठबन्धन व्यवस्थापनमा चुनौतीहरू सिर्जना गर्न सक्छ । इरानलाई आत्मसमर्पण गराउन अमेरिकाले दिने दबाब भन्दा यो प्रक्रिया छिटो हुन सक्छ ।

कच्चा तेलको मूल्यमा भएको वृद्धिले यस स्थितिलाई थप प्रस्ट पार्छ । ट्रम्पको भनाइपछि ब्रेन्ट तेलको मूल्य १०९ डलर र डब्लूटीआई १११ डलरभन्दा माथि पुग्दा तेहरानले युद्धको आर्थिक भार अब अरूमाथि थोपरिएको तर्क गर्न सक्छ । यसले समय र बजारको अवरोधलाई नै आफ्नो सबैभन्दा प्रभावकारी रणनीतिक हतियार मान्ने इरानको दृष्टिकोणलाई पुष्टि गर्छ ।

समग्रमा, ३४औं दिन कुनै एउटा नाटकीय सैन्य परिवर्तनको बारेमा नभई इरानको जीतको स्पष्ट सिद्धान्तको बारेमा थियो । तेहरानले यो समयको प्रयोग आफू प्रत्यक्ष आक्रमण सहन सक्ने, क्षेत्रीय आर्थिक र पूर्वाधारको मेरुदण्डमाथि निशाना फैलाउन सक्ने र केवल रणनीतिक विनाशको सट्टा सञ्जाल, लागत थोपर्ने र गठबन्धनमा तनाव सिर्जना गर्ने आधारमा द्वन्द्वलाई अगाडि बढाउन सक्ने दाबी गर्नका लागि गर्यो ।