इरान युद्धको समयमा किन असामान्य देखियो सुनको भाउ ?

एजेन्सी । विश्वव्यापी राजनीतिक र आर्थिक अनिश्चितताहरू विरुद्ध सुनलाई एक भरपर्दो रक्षाकवचको रूपमा हेरिन्छ ।

तर, इरान–इजरायल द्वन्द्वको समयमा विश्वव्यापी सेयर र तेल बजारलाई उल्लेख्य रूपमा प्रभावित हुँदा सुनको मूल्यमा भने असामान्य प्रवृत्ति देखिएको छ ।

सुनको मूल्यमा देखिएको यो असामान्य उतारचढावले धेरै लगानीकर्ताहरूलाई अलमलमा पारेको छ । एक्सिस म्युचुअल फन्डले एक रिपोर्टमार्फत सुनको मूल्यको यो अस्वाभाविक व्यवहारको विश्लेषण गरेको छ ।

उक्त फन्ड हाउसले सुनको भविष्यको बारेमा दुईवटा परिदृश्यहरू पनि प्रस्तुत गरेको छ । एक्सिस म्युचुअल फन्डका अनुसार, सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकको सुरुमा राम्रो बढोत्तरी देखिए पनि मार्चको अन्त्यतिर सुनको अवस्थामा अचानक परिवर्तन आयो ।

एक्सिस म्युचुअल फन्डको रिपोर्ट अनुसार, मार्च २५ सम्ममा सुनले सन् २०२६ मा कमाएको सबै नाफा गुमाएर २०२५ डिसेम्बरको स्तर लगभग ४१ सय–४३ सय डलर प्रति औंसमा झरेको थियो । यो सन् २०२६ जनवरीको उच्च विन्दुबाट करिब २०–२५ प्रतिशतको गिरावट हो ।

एक्सिस म्युचुअल फन्डले सुनको मूल्यमा आएको यस तीव्र गिरावटको तीनवटा मुख्य कारणहरू दिएको छ ।

सुनको अघिल्लो मूल्यवृद्धिलाई लेभरेज (ऋण लिएर गरिएको लगानी) प्रयोग गर्ने लगानीकर्ताहरूले थप बढावा दिएका थिए जसमा हेज फन्डहरूले फ्युचर्स पोजिसन बढाउनेदेखि खुद्रा खरीदकर्ताहरूले गोल्ड ईटीएफमा लगानी गर्नेसम्म समावेश थियो ।

तर, स्थिति बदलिएपछि यी ऋणमा आधारित लगानीहरू फिर्ता हुन थाले । लगानीकर्ताहरूले नाफा सुरक्षित गर्न थाले र मूल्य उच्च विन्दुबाट घट्न थालेपछि स्टप–लस अर्डरहरू सक्रिय भए । यसले स्वचालित रूपमा बिक्री बढायो र मूल्य अझ गिरावट हुने चक्र सुरु भयो ।

सेयर बजारमा आएको हलचलका कारण अन्य सम्पत्तिमा भएको नोक्सानी भर्पाइ गर्न लगानीकर्ताहरूले मार्जिन कल पूरा गर्न सुन बेच्न बाध्य भए ।

फेब्रुअरी २०२६ को अन्त्यमा सुरु भएको अमेरिका–इरान द्वन्द्वले फारसको खाडीबाट हुने तेल ढुवानीमा अवरोध पुर्यायो जसले क्षेत्रीय स्थिरतालाई खतरामा पार्यो । यस संकटले तेलका धनी राष्ट्रहरूलाई आर्थिक दबाबमा पार्याे । उनीहरूको तेल राजस्व जोखिममा परेपछि र खर्च बढ्दै गएपछि खाडी राष्ट्रहरूसँग सुनमा लगानी गर्न ठूलो बचत बाँकी रहेन ।

बजार विश्लेषकहरूले त केही मध्यपूर्वी तेल उत्पादकहरूले नगद जुटाउन आफ्नो सुनको सञ्चिति नै बिक्री गरेको हुन सक्ने अड्कलबाजी समेत गरेका छन् जसले सन् १९८३ को चर्चित घटनाको सम्झना दिलाउँछ जब तेल राजस्व घटेपछि ओपेक सदस्यहरूले सुन बेचेका थिए ।

मार्चको मध्यतिर अमेरिकी फेडका अध्यक्ष जेरोम पावेलले तेलको संकट एक ऊर्जा–प्रेरित मुद्रास्फीति कर भएको र यसका लागि ब्याजदर लामो समयसम्म उच्च राख्नुपर्ने संकेत दिए । फलस्वरूप, अमेरिकी डलर धेरै वर्षयताकै उच्च विन्दुमा पुग्यो र १० वर्षे ट्रेजरी यिल्ड मार्चको अन्त्यसम्ममा ४.३५ प्रतिशत माथि उक्लियो ।

युद्धका कारण बढेको मुद्रास्फीतिले विश्वका केन्द्रीय बैंकहरूले तरलता घटाउने वा ब्याजदर कटौतीमा ढिलाइ गर्ने चिन्ता बढायो । डलरको अभाव देखिन थालेपछि नगद डलरको माग उच्च भयो जसले सुनको मूल्यलाई दबाबमा पार्याे ।

एक्सिस म्युचुअल फन्डको रिपोर्टका अनुसार, मार्चको मध्यसम्ममा बहुमूल्य धातुहरूको मूल्यमा भारी गिरावट आयो । सुनको मूल्य एकै हप्तामा १० प्रतिशतभन्दा बढीले घट्यो (यो सन् १९८३ पछिको सबैभन्दा ठूलो साप्ताहिक गिरावट हो) र चाँदीको मूल्य सोही हप्ता १५ प्रतिशतभन्दा बढीले घट्यो ।

रिपोर्टमा भनिएको छ, ‘यसै समयमा पहिले सकारात्मक रहेको प्रवृत्ति उल्टिन थाल्यो । दुई वर्षको लगातार खरिदपछि केन्द्रीय बैंकहरूले सन् २०२६ को सुरुमा सुनको खरिद सुस्त बनाए र गोल्ड ईटीएफहरूबाट लगातार धेरै हप्तासम्म लगानी बाहिरियो ।’

विश्वको सबैभन्दा ठूलो सुन उपभोक्ता र आयातकमध्ये एक भएकाले सुनको मूल्यमा हुने ठूला परिवर्तनहरूले भारतलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ । रिपोर्टले भारतीय अर्थतन्त्रमा पर्न सक्ने निम्न बुँदाहरूलाई हाइलाइट गरेको छः

सुनको मूल्य बढ्दा भारतको आयात बिल बढ्छ । सन् २०२५ मा सुनको रेकर्ड उच्च मूल्यले व्यापार घाटा बढाउन र मुद्रास्फीतिमा दबाब दिन भूमिका खेल्यो ।

बढ्दो लागतले घरेलु सुन र गहनाको मूल्य बढायो । वास्तवमा, सन् २०२५ को अन्त्यमा थोक मूल्य सूचकांक कम भए पनि सुन महँगो भएका कारण भारतको कोर उपभोक्ता मूल्य सूचकांक बढेको थियो ।

भारतीय रिजर्भ बैंक (आरबीआई) विश्वव्यापी रूपमा सुन खरिद गर्ने अभियानको हिस्सा रहँदै आएको छ जसले नीतिनिर्माताहरूले सुनलाई एक रणनीतिक सम्पत्तिको रूपमा महत्त्व दिन्छन् भन्ने देखाउँछ ।

पछिल्ला वर्षहरूमा आरबीआईले आफ्नो विदेशी विनिमय सञ्चितिलाई विविधीकरण गर्न सुनको भण्डार बढाएको छ । हालैको मूल्य गिरावटले यो दीर्घकालीन रणनीति परिवर्तन गर्दैन । बरु यसले केन्द्रीय बैंकहरूलाई केही कम मूल्यमा सुन थप गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ ।

एक्सिस म्युचुअल फन्डको रिपोर्ट अनुसार, मार्च २४ सम्ममा सुनको मूल्य प्रति औंस ४ हजार डलरको मध्यतिर रहेको छ र यसले यस वर्षको सबै नाफा गुमाएको छ । तर, अब केही लगानीकर्ताहरूले कम मूल्यमा सुन किन्न थालेका छन् र मूल्य पुनः बढ्ने अपेक्षामा नयाँ लगानीहरू हुन थालेका छन् ।

सुनको मूल्यको भविष्य विश्वव्यापी म्याक्रो वातावरण कसरी विकसित हुन्छ भन्नेमा भर पर्नेछ । छोटो अवधिमा तरलता, मुद्रास्फीति र केन्द्रीय बैंकका नीतिहरू निर्णायक हुनेछन् । रिपोर्टले सुनको भविष्यका लागि दुईवटा परिदृश्यहरू प्रस्तुत गरेको छः

परिदृश्य १ः निरन्तर उच्च तेल मूल्यका कारण मुद्रास्फीति उच्च नै रह्यो भने केन्द्रीय बैंकहरूले तरलता कडा राख्न सक्छन् जसले डलर र ट्रेजरी यिल्डलाई बलियो बनाउनेछ र सुनको मूल्यवृद्धिलाई रोक्नेछ ।

परिदृश्य २ः अर्कोतर्फ, तेलको मूल्य स्थिर भयो र मुद्रास्फीतिको जोखिम कम देखियो भने यसले ब्याजदर कटौती र डलर कमजोर हुने अपेक्षा बढाउनेछ । यस्तो अवस्था सुनको मूल्य बढ्नका लागि अनुकूल हुन्छ ।

यसका साथै, भूराजनीतिक जोखिमहरू यति बढे कि त्यसले विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिलाई नै गम्भीर असर पार्यो भने अमेरिकी फेडले आफ्नो कडा नीति परिवर्तन गर्न बाध्य हुनेछ जसले सुनलाई पुनः एक सुरक्षित लगानीको रूपमा चमक दिलाउन सक्छ ।