इरान युद्धबाट युक्रेनले कसरी उठायो लाभ ?

एजेन्सी । पश्चिम एसियामा युद्ध गर्ने अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको निर्णयले युक्रेनलाई ठूलो झट्का दिएको छ ।

यसले रुसलाई बजेट संकटबाट जोगायो, युरोपमा रहेका किभका ऋणमा डुबेका सहयोगीहरूलाई थप दबाब दियो, युक्रेनले प्राप्त गर्न सक्ने महत्त्वपूर्ण अमेरिकी हतियारहरूको भण्डार रित्यायो र ह्वाइट हाउसलाई फेरि एकपटक भोलोदिमिर जेलेन्स्कीलाई रुसका क्षेत्रीय मागहरू स्वीकार गर्न दबाब दिन बाध्य तुल्यायो ।

त्यसोभए, युक्रेनका संकटग्रस्त राष्ट्रपति किन यति अविचलित देखिन्छन् त ?

यसका पक्कै पनि धेरै कारणहरू छन् । तर, एउटा मुख्य कारण के हो भने एक वर्षअघि अमेरिकी राष्ट्रपतिले जेलेन्स्कीलाई उनीसँग कुनै विकल्प छैन भनेदेखि नै युक्रेनले आफ्ना नयाँ रणनीतिहरू बनाइरहेको छ ।

अर्को कारण, किभमाथि अमेरिकाको प्रभाव उल्लेख्य रूपमा घट्नु हो किनभने अब अमेरिकासँग युक्रेनलाई दिनका लागि धेरै कुरा बाँकी छैन जसलाई रोक्ने धम्की दिएर उसले दबाब दिन सकोस् ।

ओभल अफिसमा भएको त्यो कुख्यात घटनाको समयमा जेलेन्स्कीको नरम प्रतिक्रियाले उनको देश अस्तित्वका लागि अमेरिकी सहयोगमा कति हदसम्म निर्भर थियो भन्ने कुरालाई निर्दयी रूपमा उजागर गरेको थियो । भर्खरै नोभेम्बरमा मात्र उनले युक्रेनीहरूलाई एक भावुक सम्बोधन गर्दै उनीहरूले आफ्नो इतिहासकै सबैभन्दा कठिन विकल्पको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ भनी बताएका थिएः रुसका शर्तहरू मान्ने वा आफ्नो अपरिहार्य अमेरिकी सहयोगी गुमाउने ।

आज त्यो पीडा वा छटपटी देख्न गाह्रो छ । अहिले ह्वाइट हाउसले किभलाई रुसी प्रगति रोक्न चार वर्षदेखि मुख्य भूमिका खेलेका फोट्र्रेस बेल्ट भनिने शहरहरू रुसलाई सुम्पन पुनः दबाब दिइरहँदा जेलेन्स्कीले सार्वजनिक रूपमै यसको विरोध गरेका छन् ।

अमेरिकाले आफ्नो सुरक्षा ग्यारेन्टीको प्रस्तावलाई रुसको क्षेत्रीय अल्टिमेटम कार्यान्वयनसँग जोडिरहेको उनले बताए ।

विदेशमन्त्री मार्को रुबियो यसबाट स्पष्ट रूपमा चकित भए र जेलेन्स्कीलाई झूटो भने । उनले नेटोको तथाकथित पीयूआरएल कार्यक्रम अन्तर्गत किभका लागि छुट्याइएका अमेरिकी हतियारहरू फिर्ता लिने ढोका खुला रहेको पनि बताए । तर, विगतमा जस्तै वाशिङटन रिसाउने डरले पछि हट्नुको सट्टा युक्रेनी राष्ट्रपतिले आफ्नो दाबीलाई अझ विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरेर जवाफ दिए ।

युक्रेन रुसमा बनेका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू खसाल्न अमेरिकी पेट्रियट इन्टरसेप्टरहरूका साथै हिमार्स रकेट प्रणाली र रुसी सेनालाई निशाना बनाउन मद्दत गर्ने वास्तविक समयको उपग्रह तथा अन्य गुप्तचरी सूचनाहरूमा धेरै निर्भर रहेको कुरालाई विचार गर्दा यसको व्याख्या आवश्यक छ । के परिवर्तन भएको छ भने अहिले अमेरिकाले किभलाई पहिले जस्तो धेरै सहयोग उपलब्ध गराइरहेको छैन ।

ट्रम्प सत्तामा आएदेखि कंग्रेसले युक्रेनका लागि कुनै नयाँ कोष छुट्याएको छैन र अघिल्लो प्रशासनका कोषहरू पनि समयसँगै सकिँदै गएका छन् । ट्रम्पले वास्तवमा युक्रेनका लागि अधिकांश सहयोग बन्द गरिदिए र बाँकी रहेको सहयोगलाई पीयूआरएल मार्फत युक्रेनका अन्य सहयोगीहरूलाई तिर्न लगाएर व्यापारिक रूप दिए ।

जेलेन्स्कीको कार्यालयलाई सल्लाह दिने किभको नेशनल इन्स्टिच्युट फर सेक्युरिटी स्टडीजका अनुसन्धानकर्ता माइकोला बेलिएस्कोभले भने, ‘हामीले ट्रम्पको दबाबको उत्कर्ष पार गरिसकेका छौं ।’

उनले थपे, ‘कुनै कुराको धम्की दिनका लागि त्यो चिज पहिले हुनुपर्छ । तर, हामीसँग पहिले नै इन्टरसेप्टरहरूको अभाव थियो र इरानको यस द्वन्द्वपछि अमेरिकाको प्रभाव अझै सीमित भएको छ ।’

रुसमाथिको प्रतिबन्ध हटाउने कुरा पनि अब ठूलो धम्की रहेन किनभने इरान युद्धका कारण कच्चा तेलको मूल्य बढ्न नदिन अमेरिकाले पहिले नै महत्त्वपूर्ण कच्चा तेल निर्यातमा प्रतिबन्धहरू खुकुलो पारिसकेको छ । बेलिएस्कोभका अनुसार, अहिले ध्यान र स्रोतहरू पश्चिम एसियामा सरेकाले युक्रेनसँग साझा गरिने अमेरिकी गुप्तचरी सूचनाहरूमा पनि कमी आएको छ ।

यसैबीच अमेरिकी सुरक्षा ग्यारेन्टीको प्रस्तावले पनि आफ्नो आकर्षण गुमाउँदै गएको छ ।

आखिर, अविश्वसनीयताको नयाँ परिभाषा दिने अमेरिकी राष्ट्रपतिबाट सुरक्षाको वाचा पाउने बदलामा आफ्नो महत्त्वपूर्ण रक्षा प्रणाली र क्षेत्र किन छाड्ने ?

साथै, ड्रोन युद्धमा आफ्नो नवीनता र अनुभवका कारण युक्रेन आफैंमा एक आकर्षक सुरक्षा साझेदार बनेको छ । यसले गर्दा युक्रेनले रुसी जलसेनालाई कृष्ण सागरका केही भागहरूबाट पछि हट्न बाध्य पारेको छ भने ड्रोन इन्टरसेप्सन र रोबोटिक सवारी साधनहरूमा भएका पछिल्ला विकासले जनशक्ति, ट्यांक र आर्टिलरीमा रुसको ठूलो संख्यात्मक फाइदाविरुद्ध लड्न मद्दत गरिरहेको छ ।

रुसको वसन्त ऋतुको सैन्य आक्रमण सुरु भएको छ र केही रुसी राष्ट्रवादी सैन्य ब्लगरहरूको विलापलाई मान्ने हो भने यसले लगभग कुनै क्षेत्रीय लाभ बिना नै रेकर्ड हताहती बेहोरिरहेको छ । यसको श्रेय उनीहरू युक्रेनको प्राविधिक नवीनतासँग रुसले तालमेल मिलाउन नसक्नुलाई दिन्छन् ।

युक्रेनको अग्रपंक्ति वरिपरिको किल जोन मात्र घातक भएको छैन, बरु अग्रपंक्तिभन्दा १२० किमी पछाडिसम्मको रुसी सैन्य व्यवस्थापन पनि जोखिममा छ । लामो दूरीका ड्रोन र मिसाइलहरूको बढ्दो उत्पादनले युक्रेनलाई २ हजार किमी टाढासम्मको रुसी ऊर्जा पूर्वाधारमा प्रहार गर्न अनुमति दिएको छ जसले गर्दा एक समय रुसको ४० प्रतिशत तेल निर्यात क्षमता बन्द भएको दाबी गरिएको थियो ।

जेलेन्स्कीले नयाँ सहयोगीहरूको खोजीमा यस सफलतालाई प्रयोग गर्न थालेका छन् । फेब्रुअरी २८ मा पश्चिम एसियामा युद्ध सुरु भएलगत्तै उनी करिब २०० ड्रोन इन्टरसेप्सन प्रशिक्षकहरू लिएर खाडी मुलुकहरू पुगे । इरानको शाहेद ड्रोन खसाल्ने युक्रेनको लामो अनुभवलाई प्रयोग गर्दै उनले युद्धमा सहयोगको बदलामा आफ्नो युद्धका लागि समर्थनको प्रस्ताव राखे ।

युक्रेनी नेताले गत साताको अन्त्यमा तीन धनी खाडी मुलुकहरू कतार, साउदी अरब र संयुक्त अरब अमिरातसँग अर्बौं डलरको १० वर्षे सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको बताएका छन् । उनले ती सम्झौताहरूमा युक्रेनी ड्रोनको आपूर्ति र संयुक्त उत्पादनका साथै विशेषज्ञता साटासाट गर्ने र बदलामा खाडीको ऊर्जा र अन्य दुर्लभ स्रोतहरू प्राप्त गर्ने सहमति भएको बताए ।

उनले ती स्रोतहरू के हुन् भन्ने नखुलाए पनि पहिले उनले मिसाइल इन्टरसेप्टरहरूको खोजीमा रहेको बताएका थिए । साउदी अरबसँग पेट्रियट मिसाइलहरूको ठूलो भण्डार छ जुन युक्रेनलाई अझै पनि आवश्यक छ र जनवरीमा उसले थप ७३० वटा मिसाइल किन्न अमेरिकी विदेश मन्त्रालयबाट स्वीकृति पाएको थियो ।

जेलेन्स्कीले हर्मुज जलयोजकमा पनि कृष्ण सागरमा रुसी जलसेनालाई टाढा राख्न र युक्रेनी निर्यात खुला राख्न सफल भएको जस्तै रक्षा प्रणाली र बिमा व्यवस्थापन निर्माण गर्न मद्दत गर्ने प्रस्ताव राखेका छन् ।

के युक्रेनले वास्तवमै हर्मुज खुला राख्न सक्छ, नयाँ आर्थिक स्रोत पाएको रुस विरुद्ध आफ्नो प्राविधिक अग्रता कतिन्जेल टिकाइराख्न सक्छ र यसका खाडी सम्झौताहरूले वास्तवमा कति प्रतिफल दिनेछन् भन्ने कुरा अझै प्रश्नकै घेरामा छन् । तर, किभमाथि अमेरिकाको प्रभाव घटेको स्पष्ट छ र यसले ह्वाइट हाउसमा प्रश्नहरू खडा गर्नुपर्छ ।

उदाहरणका लागि, इरानमा आक्रमणको योजना बनाउँदा युक्रेनले इरानी शाहेद ड्रोनहरूसँग कसरी व्यवहार गर्यो भन्ने कुराबाट किन यति थोरै सिकियो ? ह्वाइट हाउसले किन यो स्वीकार गरेको छैन कि किभ अब केवल सैन्य बोझ मात्र होइन, बरु शक्तिशाली अमेरिकी सेनाका लागि पनि एक स्रोत हो ?

राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले इरानलाई अमेरिकी सैनिक मार्न मद्दत गरिरहँदा र जेलेन्स्कीले उनीहरूलाई जोगाउन मद्दत गर्ने प्रस्ताव गरिरहँदा पनि पुटिनमाथिको दबाब किन कम गरिरहने ?

वा, राष्ट्रपति ट्रम्पलाई परिचित भाषामा भन्नुपर्दा युक्रेनसँग केही आश्चर्यजनक रूपमा राम्रा विकल्पहरू छन्, त्यसैले तिनको प्रयोग गर्नुहोस् ।