हर्मुज खुलाउन नेटोले सहयोग नगरेकोमा ट्रम्प क्रुद्ध, के होला पश्चिमी गठबन्धनको भविष्य ?

काठमाडौं । एक्काईसौं शताब्दीको भूराजनीतिक परिदृश्य लामो समयदेखि उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (नेटो) को शक्ति र एकताद्वारा परिभाषित हुँदै आएको छ । तर, इरानसँगको द्वन्द्वले निम्त्याएको वर्तमान संकटले नेटोलाई उसको स्थापनायता नदेखिएको नाटकीय मोडमा ल्याएको छ ।

अमेरिका र उसका युरोपेली सहयोगीहरू बीचको सम्बन्धलाई विश्वव्यापी स्थिरताको आधारशिला, रुस तथा चीनको आक्रामकता विरुद्धको कवच र उदार अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको ग्यारेन्टी मानिन्थ्यो । तर, पर्सियाली खाडीमा चलिरहेको तनाव र त्यसक्रममा पूर्ण स्तरको सैन्य हस्तक्षेप गर्न अमेरिकाले राखेको मागलाई युरोपले गरेको अस्वीकारका कारण यस सम्बन्धमा गहिरो र सम्भवतः अपूरणीय दरार उत्पन्न गरिदिएको छ ।

विगतमा नेटोको तनाव रक्षा खर्च बढाउनेमा सीमित थियो । तर, यो अहिले यस गठबन्धनको उद्देश्य र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रकृतिमाथिको मौलिक विवादमा परिणत भएको छ ।

अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले नेटोको चर्को आलोचना गर्दै हर्मुज जलयोजक पुनः खोल्न सहयोग नगरेकोमा युरोपेली राष्ट्रहरूलाई निशाना बनाइरहेका छन् । अमेरिकीहरूको दृष्टिकोणमा हर्मुज विश्वव्यापी व्यापारको महत्त्वपूर्ण जलमार्ग हो र यसलाई जुनसुकै मूल्यमा सुरक्षित गरिनुपर्छ ।

यसलाई अमेरिकाका युरोपेली सहयोगीहरूले जलसैन्य समर्थन दिने प्रतिबद्धता व्यक्त नगरेपछि सामूहिक सुरक्षाको सिद्धान्तको विश्वासघातका रूपमा अमेरिकाले हेर्न थालेको छ ।

ट्रम्पले नेटो गठबन्धनको आवश्यकतामाथिको प्रश्न उठाएका छन् । अमेरिकाले रुस जस्ता शक्तिहरूका विरुद्ध युरोपका लागि आणविक र परम्परागत रक्षा प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिरहँदा युरोपले पनि पश्चिम एसियामा अमेरिकी नेतृत्वमा रही इरानविरुद्ध कारवाही चलाउनुपर्ने ट्रम्प प्रशासनको मत छ । तर, नेटोका युरोपेली सदस्यहरू इरान युद्ध आफूहरूले सुरु नगरेको भन्दै त्यसमा जोडिन अनकनाइरहेका छन् ।

युक्रेन युद्धको भार अब आफूले वहन नगर्ने भन्दै अमेरिकाले युरोपलाई त्यसको जिम्मेवारी लिनका लागि दबाब दिइरहेको अवस्थामा युरोप पनि अमेरिकाले थालेको इरान युद्धको भार बोक्न हिचकिचाइरहेको हो

इरान विरुद्धको कारबाहीका लागि अमेरिकी लडाकु विमानहरूलाई आफ्नो हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न दिन स्पेन र इटालीले पूर्णरूपमा अस्वीकार गरेका छन् । यसले अमेरिका र ती दुई देशको द्विपक्षीय सम्बन्धमा चिसोपन ल्याउनुका साथै युरोपेली अवज्ञाको स्पष्ट संकेत दिएको छ ।

विगतको शीतयुद्ध र सेप्टेम्बर ११ पछि आतंकवाद विरुद्धको युद्धको सुरुवाती चरणहरूमा स्पेन र इटलीका भूमध्यसागरीय आधार शिविरहरू अमेरिकी शक्तिको विस्तारका लागि आवश्यक केन्द्रका रूपमा रहेका थिए । तर, अहिले ती दुई देशहरूले क्षेत्रीय अस्थिरताको सम्भावना र अन्तर्राष्ट्रिय कानून बमोजिम अनावश्यक र अवैध मानिएको युद्धमा तानिन नचाहेको बताएका छन् ।

हवाई क्षेत्रको यो अस्वीकृति पेन्टागनका लागि प्राविधिक बाधा मात्र नभई अमेरिकी प्रभुत्वको प्रतीकात्मक अस्वीकार पनि हो । निकटतम सहयोगीहरू पनि अब अमेरिकी सैन्य अभियानहरूका लागि आँखा चिम्लेर समर्थन दिन तयार नरहेको यसले देखाउँछ । विशेषगरी, अमेरिकाले सुरु गरेका सैन्य अभियानहरूले आफ्नो आर्थिक हित र आन्तरिक सुरक्षालाई जोखिममा पार्ने देखेपछि युरोपेलीहरू अमेरिकाको पछिपछि नलाग्ने देखिएको छ ।

स्पेन र इटलीले इरानसँगको युद्धमा अमेरिकालाई समर्थन गर्दा आइलाग्ने जोखिमहरू वाशिङटनसँगको परम्परागत सम्बन्ध जोगाउनु भन्दा धेरै उच्च रहेको स्पष्ट पारेका छन् । यी दुवै राष्ट्रहरू ऊर्जा स्थिरतामा निर्भर छन् र पश्चिम एसियामा हुने युद्धले तेलको मूल्यमा भारी वृद्धि ल्याउनुका साथै भूमध्यसागर पार गर्ने आप्रवासीहरूको नयाँ लहर सिर्जना गर्ने एवं युरोपेली भूमिमा आतंकवादी हमलाको जोखिम बढाउने उनीहरूलाई डर छ ।

अमेरिकी लडाकु विमानका लागि आफ्नो आकाश बन्द गरेर उनीहरूले एक प्रकारको रणनीतिक स्वायत्तता प्रदर्शन गरिरहेका छन् । त्यो पहिले अकल्पनीय थियो । उनीहरूले अमेरिकालाई युरोपेली सार्वभौमसत्ता बिक्रीमा नरहेको र युरोपको रक्षाका लागि अमेरिकी नेतृत्वको सबै द्वन्द्वमा सहभागी हुनु आवश्यक नरहेको धारणा राखेका छन् ।

उनीहरूको यस अडानले युरोपेली संघमा व्यापक समर्थन पाएको छ । युरोपमा आफ्नै स्वतन्त्र सुरक्षा संरचना विकास गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा सहमति बढ्दै गएको छ । विशेषगरी फ्रान्सका राष्ट्रपति इम्मानुएल म्याक्रोंले यसमा जोड दिइरहेका छन् ।

अमेरिकाले लामो समयदेखिका सुरक्षा प्रतिबद्धताहरू त्याग्ने संकेत दिइरहँदा नेटोको भविष्य झन् झन् धमिलो देखिँदै गएको छ । ट्रम्प प्रशासनले अपनाएको अमेरिका फर्स्टको सिद्धान्त राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीतिमा संहिताबद्ध भएर कार्यान्वयनको तहमा पुगिसकेको छ ।

अमेरिकाले खर्चिलो विदेशी साम्राज्यको साटो आन्तरिक आर्थिक चिन्ताहरूलाई प्राथमिकता दिन खोजेको छ । नेटो गठबन्धनको प्रमुख शक्तिले आफैं गठबन्धनको मूल्यमा प्रश्न उठाउँदै समर्थन फिर्ता लिने धम्की दिएपछि संगठनको जगमा रहेको विश्वास खस्किनु स्वाभाविक हुन्छ ।

युरोपेली नेताहरू अमेरिकी सुरक्षा ग्यारेन्टीको कुनै भर नरहेको कठोर वास्तविकताको सामना गर्न बाध्य छन् । युक्रेन युद्धको भार अब आफूले वहन नगर्ने भन्दै अमेरिकाले युरोपलाई त्यसको जिम्मेवारी लिनका लागि दबाब दिइरहेको अवस्थामा युरोप पनि अमेरिकाले थालेको इरान युद्धको भार बोक्न हिचकिचाइरहेको हो ।

अमेरिकाको भर नभएपछि युरोपले आफ्नो रक्षा क्षमताहरूलाई बलियो बनाउने प्रयासलाई तीव्रता दिएको छ । तर, यो प्रक्रिया महँगो छ र युरोपेली संघभित्रकै आन्तरिक राजनीतिक विभाजनले यसमा ढिलासुस्ती गराएको छ ।

अमेरिकाले पश्चिमी सुरक्षाको प्राथमिक संरक्षकको रूपमा आफ्नो भूमिकाबाट पछि हट्न जारी राखेमा त्यसले जन्माएको रिक्तताबाट अन्य विश्वव्यापी शक्तिले लाभ उठाउन खोज्नेछन् । रुसले यस ट्रान्सएट्लान्टिक दरारलाई सुअवसरका रूपमा लिएको छ ।

मस्कोका लागि विभाजित नेटो सबैभन्दा ठूलो भूराजनीतिक पुरस्कार हो । कमजोर गठबन्धनको अर्थ हुन्छ– रुसले पूर्वी युरोप र बाल्टिक देशहरूमा एकीकृत पश्चिमी प्रतिक्रियाको डर बिना नै आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सक्छ ।

रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले लामो समयदेखि वाशिङटन र ब्रसेल्सबीच विभाजन ल्याउन खोजिरहेका थिए । इरानको वर्तमान संकटले त्यसका लागि उपयुक्त माध्यम प्रदान गरेको छ । अमेरिकी छातामुनि रहेको युरोपको सुरक्षा कमजोर बनेको स्थितिमा रुसले आफूमाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरू कमजोर बनाउने मौका भेटेको छ । त्यसबाहेक युरोपेली ऊर्जा बजारमा आफ्नो वर्चस्व पुनः कायम गराउन सकिने आशा पनि उसले राखेको छ ।

चीनले ट्रान्सएट्लान्टिक गठबन्धनको पतनलाई दीर्घकालीन दृष्टिकोणबाट हेरिरहेको छ । बेइजिङले अमेरिका र युरोपबीचको तनावलाई पश्चिमी प्रभुत्वको अन्त्य भइरहेको बलियो प्रमाणको रूपमा लिएको छ ।

चिनियाँ नेतृत्वका लागि पश्चिम एसियाप्रति अमेरिकाको आसक्ति र आफ्ना पुराना युरोपेली सहयोगीहरूसँगको दूरीले विश्वलाई बहुध्रुवीय व्यवस्थातर्फ धकेल्छ । चीनले यस अवसरलाई वाशिङटनबाट अपमानित महसुस गर्ने युरोपेली राष्ट्रहरूसँग आफ्नो आर्थिक सम्बन्ध गहिरो बनाउन प्रयोग गर्ने सम्भावना छ ।

युरोपसँग एकीकृत कमान्ड संरचना, ठूला सैन्य उपकरण तैनाथ गर्ने क्षमता र अमेरिकाको सैन्य उपस्थितिलाई रातारात प्रतिस्थापन गर्ने राजनीतिक नेतृत्वको अभाव छ

बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ जस्ता पहलहरू मार्फत चीनले पूर्वाधार लगानी र व्यापार साझेदारी प्रस्ताव गर्न सक्छ । त्यो अमेरिकाले थोपर्ने गरेको जस्तो सैन्य शर्तहरू बिना नै प्रस्ताव गरिन्छन् ।

चीनसँग डिरिस्किङको नीति अपनाइरहेको युरोपले अब थप लचिलो हुनुपर्ने देखिएको छ । बेइजिङले आक्रामकताको साटो धैर्यपूर्ण रणनीतिक स्थान ओगट्नका लागि प्रयास बढाउन सक्छ । आन्तरिक कलहले पश्चिम थप कमजोर हुने अपेक्षा चीनले गरिरहेको छ ।

अमेरिका र युरोपबीचको दरारमा रुस र चीनको प्रतिक्रिया निष्क्रिय हुने छैन । ती दुई मुलुकले सक्रिय रूपमा गठबन्धनका कमजोरीको फाइदा उठाउन खोज्नेछन् । रुसले कृष्ण सागर वा उत्तरी एटलान्टिकमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति बढाउन सक्छ । त्यसले विभाजित अवस्थामा रहेको नेटोको प्रतिकार क्षमताको परीक्षण गर्नेछ ।

चीनले संयुक्त राष्ट्रसंघमा आफ्नो कूटनीतिक उपस्थिति बढाउन सक्छ र आफूलाई अमेरिकाको तुलनामा एक स्थिर र जिम्मेवार शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ । दुवै शक्तिहरू अमेरिका एक्लिएको र उसका सहयोगीहरू नयाँ संरक्षकको खोजीमा रहेको अवस्थाको लाभ उठाउन चाहन्छन् ।

नेटोको भविष्य उज्यालो देखिँदैन किनकि कुनै पनि सैन्य गठबन्धनलाई साझा शत्रु र साझा उद्देश्य आवश्यक हुन्छ । तर, अमेरिका र युरोप अब शत्रु को हो वा आफ्नो उद्देश्य के हुनुपर्छ भन्नेमा सहमत छैनन् । ट्रम्प नेतृत्वको अमेरिकाका लागि रुस शत्रु हैन भने युरोपका लागि इरान शत्रु हैन ।

वास्तवमा अमेरिकाका लागि चीनको उदय र इरानको क्षेत्रीय प्रभाव प्राथमिक जोखिम हो । तर, युरोपका लागि प्राथमिक जोखिम जलवायु परिवर्तन, आर्थिक अस्थिरता र रुसी आक्रामकता र दक्षिणपन्थी पपुलिजमको उदय हो । तीमध्ये कतिपय कुरा अमेरिकी विदेशनीतिकै कारण बिग्रेको उनीहरू ठान्छन् ।

साझा रणनीतिक दृष्टिकोण बिना नेटो कागजी संगठन र समितिहरूको समूहमा सीमित बन्न पुग्छ जसमा संकटको समयमा काम गर्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति नै हुँदैन ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका यथार्थवादी चिन्तक जोन मियर्सहाइमरको ‘अफशोर ब्यालेन्सिङ’ र राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक ब्यारी पोजेनको ‘रिस्ट्रेन्ट’लाई अवलम्बन गर्दै अमेरिका आफ्ना विश्वव्यापी प्रतिबद्धताहरूबाट पछि हट्दै जाँदा भार बाँडफाँट (बर्डन–सेयरिङ) को अवधारणा बोझ पन्छाउने (बर्डन–शेडिङ) मा परिणत भएको छ ।

अमेरिकी जनता दशकौंदेखि पश्चिम एसियामा भएका हस्तक्षेपहरूबाट थाकिसकेका छन् । इजरायलको दुष्प्रेरणामा गरिएका त्यस्ता हस्तक्षेपले अमेरिकालाई थोरै मात्र लाभ दिएको धारणा उनीहरूमा विकसित हुन थालेको छ ।

इरान युद्धलाई समर्थन गर्न इटली र स्पेनले गरेको अस्वीकार ऐतिहासिक मोड हो जसले शीतयुद्ध पछिको अमेरिकी प्रभुत्वको युगको अन्त्यलाई संकेत गर्छ

त्यस्तै युरोपले आफ्नो रक्षाको जिम्मेवारी आफैं लिनुपर्छ भन्ने भावना पनि अमेरिकीहरूमाझ बढिरहेको छ । अमेरिका नेटोबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिने भन्दा पनि युरोपेलीहरूलाई जिम्मेवारी सुम्पिने सोच बनाउँदा पनि नेटो कमजोर बनिरहेको छ ।

तर, अमेरिकी नेतृत्वको सुरक्षा प्रणालीबाट युरोपेली नेतृत्वतर्फको संक्रमण जोखिमपूर्ण छ । युरोपसँग एकीकृत कमान्ड संरचना, ठूला सैन्य उपकरण तैनाथ गर्ने क्षमता र अमेरिकाको सैन्य उपस्थितिलाई रातारात प्रतिस्थापन गर्ने राजनीतिक नेतृत्वको अभाव छ ।

अमेरिकाले सैन्य अभियानको योजना र कमान्डमा केन्द्रीय भूमिका निर्वाह नगर्दा नेटोको आकार त उही रहन्छ तर त्यसको आत्मा चाहिँ हराउँछ । कुनै पनि प्रतिबद्धतामा नबाँधिएर अमेरिकाले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थ पूरा गर्नका लागि सैन्य अभियान चलाइरहनेछ ।

विगतमा जस्तो गरी अमेरिकाले नेटोको नेतृत्व गर्न नचाहेको संक्रमणकालीन समयमा द्वन्द्वको उच्च जोखिम रहन्छ । पश्चिम विरोधी शक्तिहरूले पश्चिमको सहनशीलताको सीमा परीक्षण गर्ने प्रयास गर्न सक्छन् । त्यस अवस्थामा अमेरिकाले पश्चिमलाई एकजुट राख्नका लागि सहयोग नगर्न सक्छ ।

इरान युद्धलाई समर्थन गर्न इटली र स्पेनले गरेको अस्वीकार ऐतिहासिक मोड हो जसले शीतयुद्ध पछिको अमेरिकी प्रभुत्वको युगको अन्त्यलाई संकेत गर्छ । मध्यम शक्तिहरू महाशक्तिसँगको सम्बन्धको मूल्यमा पनि आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थको दाबी गर्न इच्छुक रहेको यसले देखाउँछ ।

ट्रान्सएट्लान्टिक दरार अस्थायी मतविभाजन मात्र नभई विश्वव्यापी व्यवस्थामा आएको संरचनात्मक परिवर्तन हो । दोस्रो विश्वयुद्धपछि शीतयुद्धको समयमा गठन गरी बलियो भएको यो सैन्य गठबन्धन नयाँ विश्वव्यापी यथार्थको दबाबमा टुट्न लागेको छ । तर, अमेरिकाले आफ्नो स्वार्थका लागि अन्य देशमाथिको आक्रमण नेटो विना पनि जारी राख्ने कुरा अहिले चलिरहेको इरान युद्धले प्रमाणित गरेको छ ।