इरान युद्धका कारण ऊर्जाका विषयमा चीन आत्तिएको हो ?

एजेन्सी । सन् २०२६ को जनवरीमा अमेरिकाले भेनेजुएलाका तत्कालीन राष्ट्रपति निकोलस मदुरोलाई सत्ताच्युत गरी त्यहाँको तेल निर्यातको परिचालन नियन्त्रण आफ्नो हातमा लियो ।

फेब्रुअरी २०२६ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण सुरु गरे जसले हर्मुज जलयोजक बन्द गरिदियो ।

यी छुट्टाछुट्टै घटनाहरू होइनन् । यी एउटै रणनीतिका चरणबद्ध कार्यान्वयन हुन् ।

तेहरानमा पहिलो बम खस्नुअघि नै अमेरिकाले चीनतर्फ जाने भेनेजुएलाको दैनिक ९ लाख ब्यारल कच्चा तेललाई अमेरिकी, युरोपेली र भारतीय रिफाइनरीहरूतर्फ मोडिसकेको थियो । सेभ्रोन, भिटोल र ट्राफिगुराले अहिले जनरल लाइसेन्स ५२ अन्तर्गत पीडीभीएसए (भेनेजुएलाको सरकारी तेल कम्पनी) को तेल बजारीकरण गरिरहेका छन् जसको सबै आम्दानी अमेरिकी ट्रेजरी खातामा गइरहेको छ ।

फेब्रुअरीमा भेनेजुएलाको निर्यातमा चीनको हिस्सा दैनिक ६ लाख ब्यारलबाट घटेर ४८ हजारमा खुम्चियो जुन केही हप्तामै ६७ प्रतिशतको गिरावट हो । अमेरिकाले यसलाई युद्धको तयारीको रूपमा घोषणा गरेन । बरु यसलाई लोकतन्त्रको प्रवर्धनको रूपमा प्रस्तुत गर्यो । तर, तेलको ब्यारललाई तपाईंले के नाम दिनुहुन्छ भन्ने कुराले कुनै फरक पार्दैन ।

अब यसको दोस्रो कदमलाई जोड्नुहोस् । चीनले इरानको तेल निर्यातको ८० देखि ९१ प्रतिशत हिस्सा खरिद गर्छ जुन हर्मुज जलयोजक हुँदै जाने दैनिक करिब १३.८ लाख ब्यारल हो । अहिले त्यो जलयोजक बन्द छ ।

इरानको निर्यात पूर्वाधारमा निरन्तर बमवर्षा भइरहेको छ । इरानी कच्चा तेलको ९० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने खार्ग टापु पेन्टागनको सम्भावित आक्रमणको सूचीमा छ । दुई महिनाभित्र अमेरिकाले चीनलाई यसका दुई ठूला गैर–परम्परागत कच्चा तेल आपूर्तिकर्ताहरूबाट एकैसाथ अलग गरिदिएको छः भेनेजुएलामा सत्ता परिवर्तनमार्फत र इरानमा युद्धमार्फत ।

संयुक्त रूपमा भन्नुपर्दा ६० दिनअघिसम्म चीनले पाइरहेको दैनिक करिब २० लाख ब्यारल तेलको पहुँच अहिले गुमेको छ ।
त्यसैले मंगलबार पाकिस्तानी विदेशमन्त्री इशाक डार बेइजिङमा छन् । चीनले परोपकार वा कूटनीतिक महत्त्वाकांक्षाका कारण इरान युद्धमा मध्यस्थता गरिरहेको छैन । चीनले मध्यस्थता गरिरहेको छ किनभने उससँग सस्तो तेल सकिँदैछ ।

विश्वको ९० प्रतिशत रेयर अर्थ (दुर्लभ खनिज) प्रशोधन नियन्त्रण गर्ने, इरानी मिसाइलहरूलाई बेदु नेभिगेसन र अमेरिकी इन्टरसेप्टरहरूलाई नियोडिमियम चुम्बक आपूर्ति गर्ने र यो युद्ध अन्त्य गर्ने वा लम्ब्याउने तागत राख्ने चीन अहिले वार्ताको टेबलमा बस्न खोजेको छ । अमेरिकाले पहिलो मिसाइल प्रहार गर्नुअघि नै व्यवस्थित रूपमा उसको ऊर्जा आपूर्ति लाइनहरू काटिदिएकाले चीनले यो कदम चालेको हो ।

यो ग्रान्ड बार्गेन (महासम्झौता) कुनै सिद्धान्त मात्र होइन । यो एउटा दबाब प्रणाली हो । अमेरिकालाई २४ सय रित्तिएका पेट्रियट इन्टरसेप्टरहरू पुनः निर्माण गर्न चिनियाँ रेयर अर्थ चाहिन्छ ।

चीनलाई हर्मुज जलयोजक खुला हुनुपर्ने र भेनेजुएलाको तेल पुनः सुचारु हुनुपर्ने आवश्यकता छ । अमेरिकाले भेनेजुएलाको तेलको साँचो नियन्त्रण गर्छ । चीनले रेयर अर्थको पाइपलाइन नियन्त्रण गर्छ ।

दुवै पक्षसँग एक अर्काको यस्तो रणनीतिक नाडी छ जसविना अर्को बाँच्न सक्दैन । सम्झौता आफैं लेखिँदैछः तेलको पहुँचका लागि रेयर अर्थको ग्यारेन्टी, हर्मुजको सुरक्षाका लागि सेमीकन्डक्टर निर्यातमा सहुलियत र एनपीटी पालनाका लागि ताइवानको यथास्थितिको आश्वासन ।

प्रत्येक चरको एउटा मूल्य छ । प्रत्येक मूल्यको एउटा काउन्टरपार्टी (दोस्रो पक्ष) छ । र दुवै पक्ष अहिले यति हताश छन् कि उनीहरू त्यो मूल्य चुकाउन तयार छन् ।

भेनेजुएला यस खेलको सुरुवात थियो । इरान बीचको खेल हो । र बेइजिङ अन्तिम खेल हो ।

यी तीनैलाई जोड्ने कडी कच्चा तेल हो । जसले तेलको प्रवाहलाई नियन्त्रण गर्छ, उसैले शान्तिका शर्तहरू तय गर्छ ।

अमेरिका झुक्किएर यो युद्धमा फसेको होइन । उसले वैकल्पिक आपूर्ति सुरक्षित गर्याे, आफ्ना प्रमुख प्रतिस्पर्धीबाट तेल अन्यत्र मोड्यो, प्रतिस्पर्धीको मुख्य आयात मार्ग बन्द गर्ने अभियान सुरु गर्याे र अहिले यस्तो स्थितिबाट वार्ता गरिरहेको छ जहाँ प्रतिस्पर्धीले आफ्नो रेयर अर्थको शक्ति वा ऊर्जा सुरक्षामध्ये एक रोज्नुपर्ने हुन्छ ।

यो कुनै हतारको निर्णय होइन । यो सन् १९७३ को अरब तेल नाकाबन्दी पछिको सबैभन्दा परिष्कृत ऊर्जा हतियार हो । फरक यति मात्र छ कि यसपटक अमेरिका पीडित नभई योजनाकार हो ।

यो सबै गणितले बेइजिङतर्फ डोर्याउँछ । यसले सधैं त्यहीँ डोर्याउँथ्यो । प्रश्न यति मात्र थियो– बेइजिङ स्वेच्छाले वार्ताको टेबलमा आउँछ वा अभावमा परेर आउन बाध्य हुन्छ । मार्च ३१ सम्मको जवाफ दोस्रो (बाध्य भएर) नै हो ।