इरानविरुद्ध स्थल आक्रमणका लागि अमेरिकाले कुन ठाउँ छान्ला ?

एजेन्सी । इरानमा युद्ध सुरु भएको एक महिना भइसक्यो र यो अन्त्य हुने कुनै संकेत देखिएको छैन ।

यसको विपरीत प्रत्येक बित्दो दिन र नयाँ सैन्य भिडन्तहरूसँगै द्वन्द्वको स्तर झन् बढ्दै गएको देखिन्छ । अमेरिका र इजरायलको गठबन्धनले फेब्रुअरी २८ मा पूर्व–नियोजित आक्रमणमार्फत यो युद्ध सुरु गरेका थिए । तर, उनीहरूका लागि परिस्थिति कठिन बन्दै गएको छ ।

इरान सुरुमा अनुमान गरिएभन्दा बढी लचिलो र बलियो साबित भइरहेको छ । पहिलो दिनमै लक्षित आक्रमणमा आफ्ना सर्वोच्च नेता गुमाउनु परे पनि र त्यसपछि प्रमुख पूर्वाधारहरूमा निरन्तर क्षति भए पनि इरानले कडा जवाफी हमला गरिरहेको छ ।

यसले अमेरिका र इजरायललाई आफ्ना उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न र युद्ध छिटो अन्त्य गर्न नयाँ विकल्पहरू सोच्न बाध्य बनाएको छ ।
यस्तै विकल्पहरूमध्ये एक इरानमा केही हजार स्थल सेना पठाउने सम्भावना हो । रिपोर्टहरूका अनुसार, करिब ५ हजारदेखि ७ हजार सैनिकहरू परिचालन गरिसकिएको छ र अप्रिल ६–७ सम्ममा आक्रमणका लागि उनीहरू पूर्ण रूपमा एकत्रित हुने सम्भावना छ ।

यस तैनाथीमा ८२औं एयरबोर्न डिभिजनका करिब २५ सय प्याराट्रुपरहरूका साथै २५ सय मरिनहरू बोकेको अमेरिकी जलसेनाको जहाज यूएसएस त्रिपोली र २२ सय मरिनहरू बोकेको यूएसएस बक्सर समावेश छन् ।

पर्सियाली खाडीमा रहेका रणनीतिक टापुहरू कब्जा गर्ने, इरानमा कतै लुकाइएको करिब ४६० किलोग्राम उच्च संवर्धित युरेनियम (६० प्रतिशतसम्म संवर्धित) बरामद गर्न विशेष दस्ता परिचालन गर्ने वा रणनीतिक बन्दरगाह र विमानस्थलहरू कब्जा गर्ने यो स्थल आक्रमणको सम्भावित उद्देश्यहरू हुन सक्छन् ।

इरानले यस्तो कदमको कसरी सामना गर्छ भन्ने बाहेक यस्तो अपरेशनको सफलतामा सबैभन्दा ठूलो कारक त्यहाँको धरातल हुनेछ । वास्तवमा, कुनै पनि सैन्य अभियानको योजना बनाउँदा धरातलीय विश्लेषण सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले, इरानको कठिन भू–बनोटको संक्षिप्त सिंहावलोकन गर्नु आवश्यक छ ।

इरान विशाल देश हो जुन उत्तरदेखि दक्षिणसम्म १६ सय ५० किमी र पूर्वदेखि पश्चिमसम्म १८ सय किमी फैलिएको छ ।

क्षेत्रफलको आधारमा इरान विश्वको १७औं ठूलो देश हो जुन इराकभन्दा झण्डै दुई गुणा र इजरायलभन्दा ७५–८० गुणा ठूलो छ ।
यसका कठिन पर्वत श्रृंखलाहरूका कारण यसलाई प्रायः इरानको किल्ला भनिन्छ जसले उत्तर, पश्चिम र दक्षिणमा पर्खालको काम गर्दछ । यहाँको विविध भूभागमा केन्द्रमा मरुभूमि, उत्तरमा क्यास्पियन सागरसँगै ७५० किमीको तटरेखा र दक्षिणमा फारसको खाडी र ओमान सागरसँगै २२ सय ५० किमीको तटरेखा समावेश छ ।

इरानको स्थलाकृतिका मुख्य विशेषताहरू दुईवटा ठूला पर्वत श्रृंखलाहरू हुन्ः उत्तर–पश्चिममा जाग्रोस र उत्तरमा अल्बोर्ज पर्वतमाला । जाग्रोस पर्वत श्रृंखला उत्तर–पश्चिमदेखि दक्षिण–पूर्वसम्म १५ सय किलोमिटरभन्दा बढी फैलिएको एक प्राकृतिक पर्खाल हो जसले इराक र टर्कीबाट हुने विदेशी आक्रमणबाट इरानलाई जोगाउँछ ।

यो श्रृंखला दक्षिणी तटरेखाको बन्दर अब्बाससम्म फैलिएको छ जसले तटरेखालाई थप सुरक्षा प्रदान गर्छ । उत्तरमा अल्बोर्ज पर्वतमाला क्यास्पियन सागरको समानान्तर छ जसमा इरानको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो माउन्ट दामाभान्ड (५६ सय १० मिटर) पर्दछ । यी पर्वत श्रृंखलाहरूले प्राकृतिक रक्षाकवचको काम गर्छन् ।

स्थल कारबाहीका लागि हाल चर्चामा रहेको प्राथमिक लक्ष्य खार्ग टापु हो । पर्सियाली खाडीमा रहेको २० वर्ग किमीको यो टापु इरानको तटरेखाबाट मात्र २५ किमी टाढा छ । यो एक प्रमुख तेल निर्यात टर्मिनल हो जहाँबाट दैनिक करिब २० लाख ब्यारल कच्चा तेल निर्यात हुन्छ ।

यसको भूभाग समतल भएकाले यहाँ सेना उतार्न सजिलो छ तर यहाँ लुक्ने प्राकृतिक ठाउँ नहुँदा रक्षा गर्ने पक्षलाई फाइदा हुन्छ ।

दोस्रो समूहमा अबु मुसा, ग्रेटर टुनब र लेसर टुनब गरी तीन टापुहरू पर्छन् । यी हर्मुज जलयोजकको प्रवेशद्वार नजिक छन् । यद्यपि यी टापुहरू साना छन् तर समुद्रको गहिराइ बढी भएकाले ठूला तेल ट्यांकरहरू यिनै टापुहरूको बीचबाट जान्छन् । यहाँ सेना तैनाथ गरेर तेल ट्यांकरहरूको आवागमन नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

तेस्रो समूह हर्मुज टापुहरू हुन् जसमा केस्म, हर्मुज र लाराक टापुहरू पर्छन् । यिनीहरूलाई हर्मुज जलयोजकको टोल गेट मानिन्छ । जसले यी टापुहरू नियन्त्रण गर्छ, उसले यो जलमार्ग खोल्ने वा बन्द गर्ने क्षमता राख्छ ।

उत्तर र पश्चिमका पर्वत श्रृंखलाहरूले ठूला सैन्य अभियानहरूलाई रोक्छन् । यद्यपि, दक्षिणमा कुवेती सीमा नजिकैको एउटा सानो क्षेत्रले स्थल सेना पठाउन उपयुक्त बाटो प्रदान गर्दछ । यस बाटोबाट अमेरिकी सेना कुवेतमा सुरक्षित रूपमा जम्मा हुन सक्छ र त्यसपछि इराक हुँदै इरानको खुजेस्तान प्रान्तका अबादान र अहवाज सहरतर्फ अघि बढ्न सक्छ । त्यसपछि जाग्रोस हिमाललाई छल्दै तटरेखा हुँदै बुशहर आणविक केन्द्र र बन्दर अब्बास बन्दरगाह कब्जा गर्न सकिन्छ ।

अर्को विकल्प पाकिस्तानमा सेना उतारेर बलुचिस्तान सीमामार्फत स्थल कारबाही सुरु गर्नु हुन सक्छ । तर, दक्षिण र पूर्वमा खासै महत्त्वपूर्ण लक्ष्यहरू नभएकाले पाकिस्तानमार्फत सेना पठाउनुको प्रभावकारिता सीमित हुनेछ ।

कुनै पनि स्थल कारबाही विशिष्ट र सीमित सैन्य उद्देश्यका साथ सुरु गरिनुपर्छ । अन्यथा, यो अफगानिस्तान र इराक जस्तै कहिल्यै समाप्त नहुने र भारी खर्चिलो युद्धमा परिणत हुन सक्छ ।

संवर्धित युरेनियम बरामद गर्नका लागि नातान्ज, फोर्डो र इस्फाहान जस्ता आणविक स्थलहरूमा केन्द्रित हुनुपर्छ जुन तटरेखाबाट धेरै टाढा छन् ।

अमेरिकाले युद्धक्षेत्रमा सेना सार्दैछ । स्थल कारबाही सुरु गरियो भने यसले ठूला चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्ने निश्चित देखिन्छ । इरान आफ्ना मिसाइल र रक्षा प्रणालीका साथ तयार छ र त्यसमाथि इरानको कठिन भू–बनोटले यसलाई एक यस्तो किल्लामा परिणत गरिदिएको छ जसलाई जित्न निकै कठिन छ ।