अमेरिकासँग के चाहन्छ इरान ?

एजेन्सी । अहिले अमेरिकाले युद्ध अन्त्य गर्न रचनात्मक वार्ताहरू भइरहेको बताइरहेको छ भने अर्कोतिर इरानले त्यस्तो केही भएको छैन भनिरहेको छ । कसलाई विश्वास गर्ने ?

पर्दापछाडि वास्तवमा के भइरहेको छ ? के खाडीमा शान्ति निकै नजिक छ भनेर विश्वास गर्न सकिन्छ ? वा दुवै पक्ष महँगो र लामो युद्धका लागि तयार भइरहेका छन् जसले ऊर्जाको मूल्य उच्च राख्नेछ र पूरै गर्मीयामभरि विश्वलाई प्रभावित पार्नेछ ?

सन्देशहरू पक्कै पनि अमेरिकाबाट इरानसम्म पुगिरहेका छन् तर अप्रत्यक्ष रूपमा । पाकिस्तान जस्ता मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत सन्देश आदानप्रदान भइरहेको छ । दुवै सरकारसँग इस्लामाबादको राम्रो सम्बन्ध छ ।

यो पक्कै पनि वार्तासरह होइन जसले गर्दा इरानका सैन्य प्रवक्ताले वार्ता भइरहेको कुरालाई सिधै अस्वीकार गरेका हुन सक्छन् ।

दुई पक्षबीच अप्रत्यक्ष सम्पर्क र माध्यमहरू छन् । तर, सम्झौता अझै धेरै टाढा हुन सक्छ ।

संकेतहरू यस्ता छन् कि हामी अहिले रुस–युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने गतिरोधभन्दा फरक नरहेको स्थितिमा प्रवेश गर्दैछौं । दुवै पक्ष युद्ध अन्त्य होस् भन्ने चाहन्छन् तर आफ्नै शर्तहरूमा जुन अर्को पक्षले स्वीकार गर्ने कुराभन्दा अझै धेरै टाढा छन् ।

यो युद्ध २८ फेब्रुअरीमा सुरु हुँदा वाशिङटन र जेरुसेलमले इरानमाथिको भारी सैन्य श्रेष्ठताका कारण इस्लामिक गणतन्त्रको अपरिहार्य पतन हुने आशा गरेका थिए ।

त्यसो नभएमा आर्थिक रूपमा जर्जर अवस्थामा रहेको इरानलाई घुँडा टेकाएर अमेरिकाको शर्तमा शान्तिको लागि गुहार माग्न लगाइनेछ ।

तर, त्यसो भएन । त्यसैले अमेरिका र इजरायल जे चाहन्छन्, त्यो उनीहरूले प्राप्त नगर्न पनि सक्छन् किनकि हरेक दिन इरानी शासन टिकिरहँदा उसले आफूलाई अझ साहसी महसुस गरिरहेको छ ।

इजरायलको च्यानल १२ नेटवर्कले सार्वजनिक गरेको अमेरिकाको प्रस्तावित १५ बुँदे योजनाका विवरणहरूमा इरानको आणविक कार्यक्रम, ब्यालिस्टिक मिसाइल कार्यक्रम र यमनका हुती तथा लेबननको हिजबुल्लाह जस्ता प्रोक्सी मिलिसियाहरूलाई दिँदै आएको समर्थनको अन्त्य समावेश छ ।

बदलामा, इरानले प्रतिबन्धहरूबाट राहत र हर्मुज जलयोजकमा केही साझा नियन्त्रण पाउनेछ ।

सुरुमा इरानले अमेरिकाको १५ बुँदे योजनालाई सिधै अस्वीकार गरेको थियो ।

इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले पछि सरकारी टिभीमा केही विचारहरू प्रस्ताव गरिएको र कुनै अडान लिनुपर्ने भएमा त्यो निश्चित रूपमा तय गरिने बताए ।

यसको साटो त्यहाँको सरकारी सञ्चारमाध्यमले युद्ध अन्त्यका लागि पाँचवटा शर्तहरू सूचीबद्ध गरेको छ । तिनमा युद्धको क्षतिपूर्ति भुक्तानी, हर्मुज जलयोजकमा इरानको सार्वभौम अधिकारको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र इरानमाथि फेरि आक्रमण नहुने ग्यारेन्टी समावेश छ ।

यी मागहरू वाशिङटन र उसका खाडी अरब सहयोगीहरूका लागि निल्न गाह्रो हुने तीतो गोली सरह हुनेछन् ।

यस क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्र हुनुको नाताले ९ करोडभन्दा बढी जनसंख्या र खाडीमा सबैभन्दा लामो तटरेखा भएकोले उसले खाडीको प्रहरीको रूपमा आफ्नो पुरानो भूमिका पुनः प्राप्त गर्नुपर्ने इरानको विश्वास छ । यो भूमिका सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिभन्दा अघि शाहको शासनकालमा उसले पाएको थियो ।

उसले बहराइनमा मुख्यालय रहेको अमेरिकी जलसेनाको फिफ्थ फ्लीट यस क्षेत्रबाट हटेको हेर्न चाहन्छ जसले गर्दा रुस, चीन र उत्तर कोरियाको समर्थनमा इरान खाडीको प्रमुख सैन्य शक्ति बन्न सकोस् ।

अमेरिकालाई विश्वास गर्न ठूलो समस्या रहेको इरानको भनाइ छ किनकि सन् २०२५ र यस वर्षको फेब्रुअरीमा दुईपटक वार्तामा बसे पनि अमेरिका पछि हट्यो र सैन्य आक्रमण सुरु गर्यो ।

उसले केवल वार्तालाई लम्ब्याइरहेको र पूरै क्षेत्रलाई खतरामा पार्ने कार्यक्रम र नीतिहरू त्याग्ने उसको कुनै मनसाय नरहेको इरानका आलोचकहरू बताउँछन् ।

खाडीका अरब राष्ट्रहरू जे भइरहेको छ त्यसबाट निराश छन् ।

इरानप्रति उनीहरूको कुनै ठूलो मोह थिएन । तर, यो द्वन्द्व सुरु हुनुअघि उनीहरूले त्यससँग एक प्रकारको समझदारी कायम गरेका थिए ।

अहिले उनीहरूले डरका साथ युद्ध हेरिरहेका छन् । अमेरिकाले यस युद्धमा आफ्नो पूर्ण शक्ति लगाउँदा पनि इरानी शासन ढाल्न असफल भयो । उल्टो यसलाई घाइते र क्रुद्ध बनायो जसले गर्दा इरानले खाडीको यस क्षेत्रमा आफ्ना छिमेकीहरूमाथि ड्रोन र मिसाइलहरू प्रहार गरिरहेको छ ।

वाशिङटन र अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डको निराशाका बीच इरान अहिले एक महिना अघिको तुलनामा रणनीतिक रूपमा धेरै बलियो स्थितिमा छ किनकि उसले महत्त्वपूर्ण हर्मुज जलयोजकमा वास्तविक नियन्त्रण कायम गर्न सफल भएको छ ।

यसले तेहरानलाई विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा ठूलो प्रभाव दिएको छ । यो युद्ध अन्त्य गर्न अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पमाथि पर्ने अन्तर्राष्ट्रिय दबाबले उनका विकल्पहरूलाई सीमित बनाउने उसलाई थाहा छ ।

आदर्श रूपमा खाडी राष्ट्रहरू स्थिति एक महिना अघिको जस्तै होस् भन्ने चाहन्छन् । तर, धेरै कुराहरू बिग्रिसकेका छन् र इरान अहिले पछि हट्ने मुडमा छैन ।

करिब ५ हजार अमेरिकी मरीन र ८२औं एयरबोर्न डिभिजनका प्याराट्रुपरहरूको आगमनसँगै ट्रम्पका विकल्पहरू बढ्न सक्छन् । तर, यसमा पनि जोखिमहरू छन् ।

उनीहरूलाई धेरै स्थानमा तैनाथ गर्न सकिन्छः इरानको तेल निर्यात टर्मिनल खार्ग टापुदेखि होर्मुजगान प्रान्तको इरानी तट वा लाल सागरको दक्षिणी प्रवेशद्वार बाब अल मान्डेब जलयोजकसम्म ।

वा यो तेहरानमाथि वार्ताको दबाब बढाउनका लागि मात्र पनि हुन सक्छ ।

तर, कुनै पनि स्थल कारबाहीमा अमेरिकी सैनिकहरू हताहत हुने सम्भावना बढी हुन्छ जुन कुरा अमेरिकाभित्रै निकै अलोकप्रिय छ । यसले अमेरिकालाई द्वन्द्वमा अझ गहिरो गरी तान्ने जोखिम निम्त्याउँछ जसलाई धेरैले आफ्नो चाहनाले सुरु गरिएको युद्ध (वार अफ चोइस) भनिरहेका छन् ।

इस्लामिक गणतन्त्र शासनको निरन्तर अस्तित्वले यसका सदस्य र उनीहरूका मागलाई अझ बढावा दिएको छ । कि समय र भूगोल दुवै उसको पक्षमा छन् भनी इरानलाई विश्वास छ ।

ह्वाइट हाउसले इरान सम्झौताका लागि आतुर छ भनेर विश्वलाई जति धेरै भन्छ, इरान सम्झौता गर्न उति नै कम इच्छुक देखिन्छ ।