अमेरिकाविरुद्ध पनडुब्बी युद्धको तयारी गर्दै चीन

एजेन्सी । चीनले प्रशान्त, हिन्द र आर्कटिक महासागरमा व्यापक रूपमा समुद्रमुनिको नक्सांकन र अनुगमन कार्य सञ्चालन गरिरहेको छ ।

जलसेना विशेषज्ञहरूका अनुसार, चीनले समुद्री अवस्थाको विस्तृत जानकारी संकलन गरिरहेको छ जुन अमेरिका र उसका सहयोगीहरूका विरुद्ध पनडुब्बी युद्ध लड्नका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।

उदाहरणका लागि, ओशन युनिभर्सिटी अफ चाइनाद्वारा सञ्चालित तोङ फाङ होङ ३ नामको अनुसन्धान जहाजले सन् २०२४ र २०२५ मा ताइवान र अमेरिकी सैन्य गढ ग्वाम नजिकका समुद्रहरूमा र हिन्द महासागरका रणनीतिक क्षेत्रहरूमा निरन्तर यात्रा गरेको रोयटर्सले समीक्षा गरेको जहाज–ट्य्राकिङ डेटाले देखाउँछ ।

अक्टोबर २०२४ मा यसले जापान नजिकै समुद्रमुनिका वस्तुहरू चिन्न सक्ने शक्तिशाली चिनियाँ सेन्सरहरूको जाँच गरेको थियो र गत मे महिनामा फेरि त्यही क्षेत्रको भ्रमण गरेको थियो ।

मार्च २०२५ मा यसले श्रीलंका र इन्डोनेसियाबीचको जलक्षेत्रमा यात्रा गरेको थियो जुन समुद्री व्यापारका लागि विश्वकै महत्त्वपूर्ण मलक्का जलयोजकको प्रवेशमार्ग हो ।

विश्वविद्यालयका अनुसार, उक्त जहाजले माटोको सर्वेक्षण र जलवायु अनुसन्धान गरिरहेको थियो । तर, सोही विश्वविद्यालयका प्राज्ञहरूले सहलेखन गरेको एक वैज्ञानिक शोधपत्रले यो जहाजले व्यापक रूपमा गहिरो समुद्री नक्सांकन गरेको देखाउँछ ।

जलसेना युद्ध विशेषज्ञहरू र अमेरिकी जलसेनाका अधिकारीहरूका अनुसार, यसरी संकलन गरिएको डेटाले चीनलाई समुद्रमुनिको अवस्था बुझ्न मद्दत गरिरहेको छ जसले गर्दा उसले आफ्ना पनडुब्बीहरूलाई अझ प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न र दुश्मनका पनडुब्बीहरू खोज्न सकोस् ।

तोङ फाङ होङ ३ एक्लैले यो काम गरिरहेको छैन । यो दर्जनौं अनुसन्धान जहाज र सयौं सेन्सरहरू संलग्न भएको एउटा बृहत् नक्सांकन र अनुगमन अभियानको हिस्सा हो । रोयटर्सले यस प्रयासलाई पछ्याउने क्रममा चिनियाँ सरकारी र विश्वविद्यालयका रेकर्डहरू, जर्नल लेखहरू र ४२ वटा अनुसन्धान जहाजहरूको पाँच वर्षभन्दा बढीको गतिविधिलाई विश्लेषण गरेको छ ।

यद्यपि यी अनुसन्धानहरूका नागरिक उद्देश्यहरू पनि छन् । जस्तै, माछा मार्ने क्षेत्र वा खनिज खोज्ने क्षेत्रहरूको सर्वेक्षण । तर, जलसेना विशेषज्ञहरूका अनुसार यसले सैन्य उद्देश्य पनि पूरा गर्छ ।

रोयटर्सले ट्य्राक गरेका कम्तीमा ८ वटा जहाजले समुद्रको पिँधको नक्सांकन गरेका छन् भने अन्य १० वटाले नक्सांकनका लागि प्रयोग हुने उपकरणहरू बोकेका छन् ।

अस्ट्रेलियाको पनडुब्बी बलका पूर्व प्रमुख पिटर स्कटले यी सर्वेक्षण डेटा चिनियाँ पनडुब्बीका लागि रणभूमि तयार गर्न सम्भावित रूपमा अमूल्य हुन सक्ने बताए । उनले थपे, ‘कुनै पनि कुशल सैन्य पनडुब्बी चालकले आफूले काम गर्ने वातावरण बुझ्न ठूलो प्रयास गर्छ ।’

चीनको यो प्रयास फिलिपिन्स वरपर, ग्वाम र हवाई नजिक र उत्तर प्रशान्त महासागरमा रहेको अमेरिकी सैन्य अखडा वेक एटोल नजिकका सैन्य रूपमा महत्त्वपूर्ण जलक्षेत्रमा केन्द्रित रहेको जहाज ट्य्राकिङ डेटाले देखाउँछ ।

युनिभर्सिटी अफ वेस्टर्न अस्ट्रेलियाकी सहायक प्राध्यापक जेनिफर पार्करले भनिन्, ‘तपाईंले यसको व्यापकतालाई हेर्नुभयो भने स्पष्ट हुन्छ– उनीहरू पनडुब्बी सञ्चालनमा आधारित शक्तिशाली जलसैनिक क्षमता निर्माण गर्न चाहन्छन् ।’

राष्ट्रपति सी जिनपिङको नेतृत्वमा नागरिक वैज्ञानिक अनुसन्धान र सैन्य प्रविधि विकासलाई एकीकृत गर्ने नागरिक–सैन्य फ्युजन चीनको मुख्य केन्द्र बनेको छ । चीनको रक्षा, परराष्ट्र र प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालयहरूले यसबारे कुनै टिप्पणी गर्न मानेनन् ।

अमेरिकी जलसेना गुप्तचर कार्यालयका कमान्डर रियर एडमिरल माइक ब्रुक्सले एक कंग्रेसियल कमिसनमा गवाही दिँदै चीनले आफ्नो सर्वेक्षण कार्य नाटकीय रूपमा विस्तार गरेको बताए । त्यसले पनडुब्बी सञ्चालन, लुक्ने ठाउँ पहिचान र समुद्रमुनि सेन्सर वा हतियार राख्न डेटा प्रदान गर्छ । उनले चिनियाँ अनुसन्धान जहाजहरूद्वारा सम्भावित सैन्य गुप्तचर जानकारी संकलन हुनु रणनीतिक चिन्ताको विषय भएको बताए ।

अमेरिकाले पनि समुद्रको नक्सांकन गर्छ तर ऊ प्रायः सैन्य जहाजहरू प्रयोग गर्छ जसले आफ्नो ट्य्राकिङ प्रणाली बन्द राख्न सक्छन् । चीनका नागरिक सर्वेक्षण जहाजहरूले पनि कहिलेकाहीँ ट्य्राकिङ बन्द गर्ने गर्छन् जसको अर्थ यो अभियान रोयटर्सले पत्ता लगाएभन्दा अझ व्यापक हुन सक्छ ।

यूएस नेभल वार कलेजका एसोसिएट प्रोफेसर रायन मार्टिनसनले भने, ‘चिनियाँ समुद्री वैज्ञानिक अनुसन्धानको विशाल स्तर देख्दा अचम्म लाग्छ । दशकौंसम्म अमेरिकी जलसेनाले समुद्री रणभूमिको ज्ञानमा आफ्नो एकलौटी पकड रहेको मान्दै आएको थियो तर चीनको यस प्रयासले त्यो फाइदालाई कमजोर पार्ने खतरा छ ।’

विशेषज्ञहरूका अनुसार, समुद्रमुनिको भूभाग र पानीको अवस्थाको जानकारी पनडुब्बी सञ्चालनका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । कमान्डरहरूलाई ठोक्किनबाट जोगिन र आफ्ना जहाजहरू लुकाउन समुद्रमुनिको जमिनको जानकारी चाहिन्छ ।

साथै, पनडुब्बीहरू पत्ता लगाउन ध्वनि तरंगहरू प्रयोग गरिन्छ जुन पानीको तापक्रम, नुनिलोपन र लहरका आधारमा परिवर्तन हुन्छन् ।

चीनले सबैभन्दा व्यापक सर्वेक्षण फिलिपिन्सको पूर्वमा गरेको छ जुन फर्स्ट आइल्यान्ड चेनमा पर्छ । यो क्षेत्र अमेरिकाका सहयोगीहरूको नियन्त्रणमा छ र यसले चीनको तटीय समुद्र र प्रशान्त महासागरको बीचमा प्राकृतिक बाधाको काम गर्छ ।

अस्ट्रेलियाली नेभल इन्स्टिच्युटका अध्यक्ष पिटर लेभीले भने, ‘उनीहरू यस घेराबन्दीबाट बाहिर निस्कन चाहन्छन् त्यसैले यो नक्सांकन गरिरहेका छन् ।’

यसबाहेक चीनले हवाई वरपर, पपुवा न्युगिनीमा अमेरिकाको पहुँच भएको सैन्य बेस नजिक र अस्ट्रेलियाको क्रिसमस टापु वरपर पनि नक्सांकन गरेको छ । हिन्द महासागरमा पनि चीनले ठूलो क्षेत्र समेटेको छ जुन पश्चिम एसिया र अफ्रिकाबाट तेल आयात गर्ने उसको मुख्य मार्ग हो । चीनले अलास्काको पश्चिम र उत्तरमा आर्कटिक महासागरतर्फ जाने मार्गको पनि नक्सांकन गरेको छ ।

सन् २०१४ तिर ओशन युनिभर्सिटीका वैज्ञानिक वु लिक्सिनले पारदर्शी महासागर बनाउने एउटा महत्त्वाकांक्षी प्रस्ताव राखेका थिए । सेन्सरहरू तैनाथ गरेर विशिष्ट क्षेत्रहरूमा पानीको अवस्था र गतिको पूर्ण जानकारी प्राप्त गर्नु यसको उद्देश्य थियो । यस परियोजनालाई सरकारले करोडौं डलर सहयोग गरेको छ ।

अमेरिकी गुप्तचर अधिकारी ब्रुक्सका अनुसार, चीनले दक्षिण चीन सागर जस्ता महत्त्वपूर्ण जलमार्गहरूमा पनडुब्बीहरूको निरन्तर निगरानी गर्न समुद्रमुनि निगरानी नेटवर्कहरू बनाइरहेको छ । चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले यस परियोजनालाई प्रशान्त र हिन्द महासागरमा पनि विस्तार गरेका छन् ।

हिन्द महासागरमा भारत र श्रीलंकालाई घेर्ने गरी सेन्सरहरूको एउटा नेटवर्क बनाइएको छ जसमा नाइन्टी इस्ट रिज भनिने समुद्रमुनिको पहाडी श्रृंखला पनि सामेल छ । यो श्रृंखला रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मलक्का जलयोजकको प्रवेशद्वारमा अवस्थित छ ।

केही विशेषज्ञहरूका अनुसार, यी सेन्सरहरूले चीनलाई अमेरिकी पनडुब्बीहरूको गतिविधि पत्ता लगाउन मद्दत गर्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, ताइवान र फिलिपिन्सबीचको जलयोजक जहाँबाट अमेरिकी पनडुब्बीहरू दक्षिण चीन सागरमा प्रवेश गर्छन्, त्यहाँ चीनले उन्नत सेन्सरहरू राखेको छ ।

चीनको नक्सांकन र अनुगमनले उसलाई आफ्ना प्रतिस्पर्धीका पनडुब्बीहरू पत्ता लगाउन र आफ्ना पनडुब्बीहरू प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न शक्तिशाली हतियार प्रदान गरेको छ । सिंगापुरका वरिष्ठ फेलो कोलिन कोहले भने, ‘चीनसँग अब आफूले काम गर्न चाहेको समुद्री क्षेत्रको राम्रो ज्ञान छ, चाहे त्यो शान्तिको समय होस् वा युद्धको ।’

ओशन युनिभर्सिटीका अनुसन्धानकर्ता चाउ चुनले गत वर्ष उनको कामले देशको समुद्री रक्षा र सैन्य क्षमताको तीव्र विकास देखाएको बताएका थिए । उनले अत्याधुनिक वैज्ञानिक उपलब्धिहरूलाई सेनाको लागि नयाँ प्रकारको युद्ध क्षमतामा रूपान्तरण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे ।