ट्रम्पले मन नपराएका मोजतबा खामेनेई बने इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता, कस्तो हुनेछ नीति ?

एजेन्सी । आयातोल्लाह अली खामेनेईका छोरा मोजतबालाई इरानको एसेम्ब्ली अफ एक्सपर्ट्स (विज्ञहरूको परिषद्) ले आफ्ना दिवंगत पिताको उत्तराधिकारीका रूपमा सर्वोच्च नेता चयन गरेको छ जसले कट्टरपन्थीहरू अझै पनि सत्तामा बलियो पकडमा रहेको संकेत गर्छ ।

इरानी सञ्चारमाध्यमका अनुसार, आयातोल्लाह अली खामेनेई हवाई आक्रमणमा मारिएको एक हप्ताभन्दा बढी समयपछि धार्मिक निकायले इरानमा अमेरिका र इजरायलको हवाई युद्धबाट जोगिएका ५६ वर्षीय मध्यम तहका धर्मगुरुलाई उत्तराधिकारीका रूपमा मनोनयन गरेको हो ।

परिषद्का सदस्य आयातोल्लाह मोहसेन हैदरी अलेकासिरले आइतबार एक भिडियोमा इरानको सर्वोच्च नेता शत्रुद्वारा घृणित हुनुपर्छ भन्ने खामेनेईको मार्गनिर्देशनका आधारमा उम्मेदवार चयन गरिएको भनेका छन् ।

अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले मोजतबा आफ्नो लागि अस्वीकार्य विकल्प भएको बताएको केही दिनपछि हैदरी अलेकासिरले चुनिएका उत्तराधिकारीको बारेमा भने, ‘अझ ग्रेट शैतान (अमेरिका) ले समेत उनको नाम उल्लेख गरेको छ ।’

मोजतबाले सुरक्षा निकाय र उनीहरूले नियन्त्रण गर्ने विशाल व्यापारिक साम्राज्यको निकट एक वरिष्ठ व्यक्तिको रूपमा आफ्ना पिताको छत्रछायाँमा शक्ति आर्जन गरे । पश्चिमले इरानको आणविक कार्यक्रमलाई रोक्न खोजिरहेका बेला उनीहरूसँग सहकार्य गर्न चाहने सुधारवादीहरूको उनले विरोध गर्दै आएका छन् ।

यस मामिलाका जानकार स्रोतहरूका अनुसार, एलिट रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) सँगको उनको घनिष्ठ सम्बन्धले उनलाई इरानको राजनीतिक र सुरक्षा संयन्त्रमा थप पकड दिएको छ र उनले आफ्ना पिताको गेटकीपरका रूपमा पर्दापछाडि प्रभाव जमाएका छन् ।

अमेरिकास्थित नीतिगत संस्था युनाइटेड अगेन्स्ट न्युक्लियर इरानमा आईआरजीसी अनुसन्धानका प्रमुख कस्रा अराबीले भने, ‘उनको आईआरजीसीभित्र, विशेषगरी युवा कट्टरपन्थी पुस्ताहरूमा, बलियो जनाधार र समर्थन छ ।’

परराष्ट्रनीति र इरानको आणविक कार्यक्रम लगायत राज्यका मामिलाहरूमा सर्वोच्च नेताको अन्तिम निर्णय हुने गर्छ । पश्चिमी शक्तिहरू तेहरानलाई आणविक हतियार विकास गर्नबाट रोक्न चाहन्छन् । इरानले भने आफ्नो आणविक कार्यक्रम नागरिक उद्देश्यका लागि मात्र भएको बताउँदै आएको छ ।

अधिकारीहरूको रक्तपातपूर्ण दमनका बावजुद थप स्वतन्त्रताका लागि सामूहिक विरोध प्रदर्शन गर्न तयार देखिएका इरानीहरूबाट मोजतबाले विरोधको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

सन् १९६९ मा शियाहरूको पवित्र सहर मशहादमा जन्मिएका मोजतबा हुर्कंदै गर्दा उनका पिताले शाहको विरोधको नेतृत्व गर्न मद्दत गरिरहेका थिए । एक युवकका रूपमा उनले इरान–इराक युद्धमा सेवा गरेका थिए ।

मोजतबाले इरानको शिया धार्मिक शिक्षाको केन्द्र कोमका गुम्बजहरूमा धार्मिक कट्टरपन्थीहरू मातहत अध्ययन गरेका थिए र उनीसँग होज्जातोलेस्लामको धार्मिक पदवी छ ।

उनले इस्लामिक गणतन्त्रको सरकारमा कहिल्यै कुनै औपचारिक पद धारण गरेका छैनन् । उनी वफादारहरूको र्यालीमा देखापरेका छन् तर सार्वजनिक रूपमा विरलै बोलेका छन् ।

इरानमा उनको भूमिका लामो समयदेखि विवादको विषय बनेको छ जहाँ आलोचकहरूले सन् १९७९ मा अमेरिका समर्थित राजतन्त्रलाई उखेलेर फ्याँकेको देशमा वंशवादी राजनीतिको कुनै पनि संकेतलाई अस्वीकार गर्छन् ।

अमेरिकाको कोष विभाग (अर्थ मन्त्रालय) ले सन् २०१९ मा मोजतबामाथि प्रतिबन्ध लगाएको थियो र उनले आफ्नो पिताको कार्यालयमा काम गर्नुबाहेक कुनै सरकारी पदमा कहिल्यै निर्वाचित वा नियुक्त नभए पनि आधिकारिक हैसियतमा सर्वोच्च नेताको प्रतिनिधित्व गरेको बताएको थियो ।

विभागको वेबसाइट अनुसार, खामेनेईले यसअघि आफ्ना केही जिम्मेवारीहरू मोजतबालाई सुम्पिएका थिए जसले आफ्ना पिताको अस्थिर क्षेत्रीय महत्त्वाकांक्षा र दमनकारी आन्तरिक उद्देश्यहरूलाई अगाडि बढाउन आईआरजीसीको कुद्स फोर्सका कमान्डर र गार्डहरूसँग सम्बद्ध धार्मिक मिलिसिया बसिजसँग मिलेर काम गरेका थिए ।

सन् २०२२ मा इस्लामिक गणतन्त्रको कडा पोशाक नियम उल्लंघन गरेको आरोपमा पक्राउ परेकी एक युवतीको प्रहरी हिरासतमा मृत्यु भएपछि भएको अशान्तिका क्रममा प्रदर्शनकारीहरूको आलोचनाको मुख्य निशानामा मोजतबा परेका थिए ।

सन् २०२४ मा एउटा भिडियो व्यापक रूपमा साझा गरिएको थियो जसमा उनले कोममा पढाउँदै आएका इस्लामिक न्यायशास्त्रका कक्षाहरू स्थगित गर्ने घोषणा गरेका थिए जसले यसका कारणहरूको बारेमा अड्कलबाजीलाई बढावा दियो ।

मोजतबाको अनुहार आफ्ना पितासँग धेरै मिल्दोजुल्दो छ र उनले सैयदको कालो पगडी लगाउँछन् जसले उनको परिवारको वंश पैगम्बर मोहम्मदसँग जोडिएको संकेत गर्छ ।

आलोचकहरूले मोजतबासँग सर्वोच्च नेता हुनका लागि आवश्यक धार्मिक योग्यताको अभाव रहेको बताएका छन् ।

होज्जातोलेस्लाम पद आयातोल्लाह भन्दा एक तह तलको पद हो जुन पद उनका पिता र इस्लामिक गणतन्त्रका संस्थापक रुहोल्लाह खोमेनीले धारण गरेका थिए ।

तर, उनी चर्चाको घेरामै रहे । विशेषगरी सन् २०२४ मा यस पदका अर्का प्रमुख उम्मेदवार पूर्व राष्ट्रपति इब्राहिम राइसीको हेलिकप्टर दुर्घटनामा मृत्यु भएपछि उनी मुख्य दाबेदार रहे ।

सन् २००७ मा लेखिएको र विकिलिक्सद्वारा प्रकाशित एक अमेरिकी कूटनीतिक दस्तावेजले तीन इरानी स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै मोजतबालाई खामेनेईसम्म पुग्ने माध्यमका रूपमा वर्णन गरेको थियो ।

सन् २००५ मा राष्ट्रपति निर्वाचित भएका कट्टरपन्थी महमुद अहमदिनेजादको आकस्मिक उदयको पछाडि मोजतबाको हात रहेको व्यापक विश्वास गरिन्थ्यो ।

मोजतबाले सन् २००९ मा अहमदिनेजादलाई समर्थन गरेका थिए जब उनले विवादास्पद निर्वाचनमा दोस्रो कार्यकाल जितेका थिए । त्यसको परिणामस्वरूप सरकारविरोधी प्रदर्शनहरू भए र ती प्रदर्शनहरूलाई बसिज र अन्य सुरक्षाबलहरूले हिंसात्मक रूपमा दबाएका थिए ।

निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गरेका उदारवादी धर्मगुरु मेहदी करौबीले त्यस समयमा खामेनेईलाई पत्र लेख्दै अहमदिनेजादलाई समर्थन गर्नमा मोजतबाको भूमिका रहेको आरोप लगाउँदै विरोध जनाएका थिए । खामेनेईले उक्त आरोपलाई अस्वीकार गरेका थिए ।

मोजतबाकी पत्नी पहिलो दिन शनिबारको हवाई आक्रमणमा मारिइन् । उनी एक प्रमुख कट्टरपन्थी तथा पूर्व सभामुख गुलामअली हद्दाददेलकी छोरी थिइन् ।