वायु प्रदूषणले मिर्गौलाको स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर समस्या ल्याउने अध्ययनको खुलासा

एजेन्सी । वायु प्रदूषणलाई सामान्यतया फोक्सो र श्वासप्रश्वासको समस्यासँग मात्र जोडेर हेर्ने गरिन्छ । तर, हालै सार्वजनिक भएको एक विस्तृत अध्ययनले यसको भयावह प्रभाव हाम्रो मिर्गौलामा पनि परिरहेको तथ्य उजागर गरेको छ ।

किड्नी इन्टरनेशनल रिपोर्ट्स नामक प्रतिष्ठित जर्नलमा प्रकाशित शोधका अनुसार, हावामा पाइने सूक्ष्म कण (पीएम२.५) को सम्पर्कमा धेरै समय रहने मानिसहरूको मिर्गौलाको रगत छान्ने क्षमतामा उल्लेख्य ह्रास आएको पाइएको छ ।

यो अध्ययन भारतको दिल्ली र चेन्नई जस्ता प्रदूषित शहरका १२ हजारभन्दा बढी मानिसहरूमा ६ देखि १० वर्षसम्म गरिएको थियो । शोधकर्ताहरूले के फेला पारेका छन् भने कुनै व्यक्तिलाई मधुमेह वा उच्च रक्तचाप जस्ता रोगहरू छैनन् भने पनि केवल वायु प्रदूषणको प्रभावले मात्र उसको मिर्गौला खराब हुन सक्छ ।

यस तथ्यले जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा नयाँ चुनौती थपिदिएको छ किनकि अहिलेसम्म मिर्गौला रोगको मुख्य कारणका रूपमा नसर्ने रोगहरूलाई मात्र लिइन्थ्यो । तर, अब वातावरणीय प्रदूषण पनि यसको प्रमुख कारकका रूपमा उभिएको छ ।

यस अध्ययनका लेखक तथा प्रसिद्ध मधुमेह विशेषज्ञ डा. भी. मोहनका अनुसार, वायु प्रदूषणले शरीरका विभिन्न अंगहरूमा पार्ने प्रभावबारे गरिएको यो एक निरन्तर खोजको हिस्सा हो । यसअघिका अध्ययनहरूले वायु प्रदूषण र उच्च रक्तचाप, मधुमेह तथा रगतमा बोसोको मात्रा बढ्ने समस्याबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको देखाइसकेका छन् ।

तर, पछिल्लो नतिजाले मिर्गौलाको कार्यक्षमतामा हुने गिरावट वायु प्रदूषणसँग स्वतन्त्र रूपमा जोडिएको देखाएको छ । यसको अर्थ यो हो कि प्रदूषणले पहिले मधुमेह गराएर अनि मिर्गौला बिगार्ने मात्र होइन, बरु ती सूक्ष्म कणहरूले सिधै मिर्गौलाका कोषिकाहरूमा आक्रमण गरेर क्षति पुर्याउँछन् ।

दक्षिण एसियाली देशहरूमा वायु प्रदूषणको स्तर विश्वमै उच्च छ । त्यहाँका युवा अवस्थाका मानिसहरूमा समेत कुनै पुरानो रोग नभइकनै मिर्गौलाको कार्यक्षमता बिस्तारै घट्दै जानु अत्यन्तै चिन्ताको विषय बनेको छ ।

अध्ययनमा संलग्न सहभागीहरूको मिर्गौलाको स्वास्थ्य जाँच्न एस्टिमेटेड ग्लोमेरुलर फिल्टरेशन रेटको मापन गरिएको थियो । अध्ययनको सुरुमा दिल्ली र चेन्नईका बासिन्दाहरूको यो दर सामान्य देखिए पनि समय बित्दै जाँदा र प्रदूषणको स्तर बढ्दै जाँदा दिल्लीका बासिन्दाहरूमा मिर्गौलाको क्षमता तीव्र गतिले घटेको पाइयो ।

तथ्यांकले के देखाएको छ भने वार्षिक औसत पीएम२.५ को स्तरमा प्रति ५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटरले वृद्धि हुँदा मिर्गौलाको कार्यक्षमतामा उल्लेखनीय ह्रास आउँछ । दिल्लीमा प्रदूषणको स्तर चेन्नईको तुलनामा धेरै उच्च रहेकाले त्यहाँका मानिसहरूको मिर्गौलामा हुने क्षतिको दर पनि बढी देखियो ।

डा. दोराइराज प्रभाकरणका अनुसार, उमेर बढ्दै जाँदा मिर्गौलाको क्षमता प्राकृतिक रूपमा केही घट्छ । तर, प्रदूषणका कारण पहिल्यै मिर्गौला कमजोर भइसकेको छ भने बुढ्यौलीमा यसले चाँडै नै मिर्गौला फेल हुने अवस्था निम्त्याउन सक्छ ।

वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पीएम२.५ का सूक्ष्म कणहरू साना हुन्छन् र ती श्वासप्रश्वासका माध्यमबाट सिधै रगतमा मिसिन्छन् । यी कणहरू रक्तसञ्चारमा पुगेपछि त्यसले शरीरभरि सूजन पैदा गर्छ र अक्सिडेटिभ स्ट्रेस सिर्जना गर्छ । त्यसले स्वस्थ कोषिकाहरूलाई नष्ट गर्छ ।

यस प्रक्रियाले मिर्गौलाका साना रक्तनलीहरूको भित्री तहलाई क्षति पुर्याउँछ र रगत छान्ने प्रक्रियालाई अवरुद्ध तुल्याउँछ । मिर्गौला एउटा यस्तो अंग हो जसमा रगतको सञ्चार अत्यन्तै बढी हुन्छ । त्यसैले रगतमा मिसिएका प्रदूषित कणहरूले यसलाई सिधै प्रभावित पार्नु स्वाभाविक हो ।

भारतमा मात्र करिब १४ करोड मानिसहरू मिर्गौलाको पुरानो रोगसँग जुधिरहेका छन् र तिनीहरू संसारकै सबैभन्दा बढी प्रदूषित क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्छन् । यसले के प्रस्ट पार्छ भने मिर्गौला रोग नियन्त्रण गर्न अब केवल अस्पताल र औषधिले मात्र पुग्दैन, वातावरणीय नीतिमा समेत आमूल परिवर्तनको खाँचो छ ।

नेपालको सन्दर्भमा यस अध्ययनको नतिजा झन् बढी सान्दर्भिक र भयावह देखिन्छ । काठमाडौं उपत्यका, भैरहवा, वीरगञ्ज र चितवन जस्ता शहरी क्षेत्रहरूको वायु गुणस्तर प्रायः विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डभन्दा कैयौं गुणा खराब हुने गरेको छ ।

हिउँदका महिनाहरूमा त काठमाडौं विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित शहरको सूचीमा पहिलो नम्बरमा आउने गर्छ । नेपालमा पछिल्लो समय मिर्गौला फेल हुने युवाहरूको संख्यामा भएको वृद्धि र वायु प्रदूषणको स्तरबीचको सम्बन्धलाई यस अध्ययनले पुष्टि गर्ने आधार प्रदान गरेको छ ।

नेपालमा धेरैजसो युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा जाने र त्यहाँको कडा परिश्रमका साथै खराब वातावरणमा काम गर्दा मिर्गौला रोगको शिकार हुने गरेका छन् । स्वदेशमै पनि प्रदूषणका कारण मिर्गौला रोग बढ्दा यसले नेपालको जनस्वास्थ्य प्रणालीमा ठूलो भार थपिरहेको छ ।

नेपाली अर्थतन्त्रमा यसको प्रभावलाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्ने हो भने यो बहुआयामिक देखिन्छ । पहिलो प्रभाव स्वास्थ्य उपचारको खर्चमा पर्छ । नेपाल सरकारले विपन्न नागरिक औषधि उपचार कोषमार्फत मिर्गौला रोगीहरूका लागि निःशुल्क डायलासिस र प्रत्यारोपणमा ठूलो अनुदान दिँदै आएको छ ।

सरकारी तथ्यांक अनुसार, बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँ डायलासिसमा मात्र खर्च हुने गरेको छ । वायु प्रदूषणका कारण मिर्गौला रोगीहरूको संख्या यसैगरी बढ्दै जाने हो भने राज्यको ढुकुटीमा यसको भार धान्नै नसकिने गरी थपिनेछ ।

प्रत्येक नयाँ बिरामी थपिँदा राज्यले उसको उपचारका लागि आजीवन खर्च बेहोर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसले गर्दा विकास निर्माणका लागि खर्चिनुपर्ने पुँजी स्वास्थ्यको संकट व्यवस्थापनमा खर्च हुन पुग्छ ।

दोस्रो आर्थिक प्रभाव श्रम शक्ति र उत्पादकत्वमा पर्छ । मिर्गौला रोगले विशेषगरी काम गर्न सक्ने उमेर समूहका मानिसहरूलाई बढी प्रभावित पारिरहेको छ । घरको कमाउने मुख्य व्यक्ति मिर्गौला रोगबाट ग्रसित हुँदा उसले काम गर्न सक्दैन । यसले गर्दा परिवारको आम्दानी रोकिन्छ र उल्टै उपचारमा भएको बचत खर्च हुन्छ । मध्यमवर्गीय परिवारहरू एकै झड्कामा गरिबीको रेखामुनि पुग्छन् ।

राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा दक्ष जनशक्ति बिरामी भएर थला पर्दा देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा नकारात्मक असर पर्छ । औद्योगिक क्षेत्र र निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने मजदुरहरू निरन्तर धूलो र धूवाँको सम्पर्कमा रहन्छन् । उनीहरू बिरामी पर्दा उद्योगको उत्पादकत्व घट्छ र समग्र आर्थिक चक्र सुस्त हुन्छ ।

तेस्रो प्रभाव मानव पुँजीको विकासमा पर्छ । मिर्गौला रोग लामो समयसम्म चल्ने र खर्चिलो रोग भएकाले यसले बिरामीको परिवारका बालबालिकाको शिक्षा र पोषणमा प्रत्यक्ष असर पार्छ । परिवारको सबै पैसा उपचारमा खर्च हुँदा बालबालिकाहरू विद्यालय जानबाट वञ्चित हुन सक्छन् । त्यसले दीर्घकालमा देशको मानव संसाधनलाई नै कमजोर तुल्याउँछ ।

यसका साथै वायु प्रदूषणका कारण हुने स्वास्थ्य समस्याले गर्दा बिमा कम्पनीहरूको दाबी भुक्तानी बढ्छ जसले वित्तीय क्षेत्रमा समेत दबाब सिर्जना गर्छ । साथै, प्रदूषित शहरका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा परिचय स्थापित हुँदा पर्यटन क्षेत्रमा पनि नकारात्मक असर पर्छ ।

नेपालको पर्यटन मुख्यतया प्राकृतिक सुन्दरता र स्वच्छ हावापानीमा आधारित छ तर काठमाडौंको बाक्लो तुवाँलोले पर्यटकहरूलाई निरुत्साहित गर्छ । यसले गर्दा विदेशी मुद्रा आर्जनको प्रमुख स्रोत नै सुक्न सक्छ ।

यस गम्भीर समस्याको समाधानका लागि तत्कालै दुई तहको रणनीति अपनाउनु आवश्यक छ । व्यक्तिगत स्तरमा मानिसहरूले प्रदूषणबाट बच्न उच्च गुणस्तरको एन–९५ मास्कको प्रयोग गर्नुपर्छ, विशेष गरी बिहानको समयमा जब प्रदूषणको स्तर जमिनको सतहमा बढी हुन्छ । घरभित्र एयर प्युरिफायरहरूको प्रयोग गर्नु पनि एउटा राम्रो उपाय हुन सक्छ ।

तर, यी व्यक्तिगत प्रयासहरू अल्पकालीन र सीमित छन् । दीर्घकालीन समाधानका लागि राज्यस्तरबाटै कडा नीतिगत हस्तक्षेपको खाँचो छ । यातायात क्षेत्रमा विद्युतीय सवारी साधनको प्रवर्धन गर्ने, इँटाभट्टा र उद्योगहरूबाट निस्कने उत्सर्जनलाई नियन्त्रण गर्ने र शहरी क्षेत्रमा वृक्षारोपणलाई तीव्र बनाउने कार्यहरू युद्धस्तरमा गरिनुपर्छ ।

विश्वका अन्य शहरहरू जस्तै लस एन्जलसले विगतमा भोगिरहेको प्रदूषणको समस्यालाई जनताको सहभागिता र कडा कानूनमार्फत समाधान गरेको उदाहरण हाम्रासामु छ । भारतकै इन्दोर शहरले सरसफाइ र वातावरणीय सुधारमा देखाएको दृढता नेपालका लागि पनि सिकाइ हुन सक्छ ।

नेपालले आफ्ना विकासका प्राथमिकताहरूमा वातावरणीय पक्षलाई पनि अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्छ । वायु प्रदूषणलाई वातावरणीय मुद्दाका रूपमा मात्र नहेरी आर्थिक स्थिरता र राष्ट्रिय सुरक्षाको मुद्दाका रूपमा हेरिनुपर्छ ।

हामीले अहिले नै हावाको गुणस्तर सुधार्न लगानी गरेनौं भने भविष्यमा मिर्गौला र अन्य अंगहरूको उपचारमा गरिने खर्चले देशको अर्थतन्त्रलाई नै टाट पल्टाउन सक्छ । स्वच्छ हावा पाउनु नागरिकको मौलिक हक मात्र होइन, यो एउटा समृद्ध र स्वस्थ अर्थतन्त्रको आधारशिला पनि हो ।

त्यसैले, वायु प्रदूषणविरुद्धको लडाइँ अब अस्पतालका शैयाबाट नभई नीति निर्माणका टेबल र सार्वजनिक चेतनाको स्तरबाट सुरु गरिनुपर्छ ।