विश्वभरका केन्द्रीय बैंकहरूमा किन देखियो सुनप्रति मोह ?

एजेन्सी । अहिले विश्वव्यापी आर्थिक क्षेत्रमा एउटा हेडलाइनले निकै चर्चा पाइरहेको छ । ‘मे महिनामा विश्वका केन्द्रीय बैंकहरूले ४१ टन सुन खरिद गरे ।’

तर, सुन बजारको गहिरो विश्लेषण गर्ने हो भने यो संख्या प्रतिवेदनको सबैभन्दा कम चाखलाग्दो हिस्सा हो । लगानीकर्ता र नीति निर्माताहरूका लागि वास्तविक महत्त्वको कुरा त प्रतिवेदनको एउटा सर्वेक्षण र चार्टमा लुकेको छ जसलाई धेरैले सामान्य ठानेर बेवास्ता गरिरहेका छन् ।

सबैभन्दा पहिले ४१ टनको यो संख्यालाई सही परिप्रेक्ष्यमा बुझ्न जरुरी छ । सन् २०२२ देखि २०२४ को अवधिमा केन्द्रीय बैंकहरूले प्रतिवर्ष १ हजार टनभन्दा बढी सुन आफ्नो भण्डारमा थपेका थिए ।

अहिलेको मासिक तथ्यांकलाई वार्षिक रूपमा गणना गर्ने हो भने यो ५०० टन भन्दा कम हुन आउँछ । यसको अर्थ, केन्द्रीय बैंकहरूको सुन खरिद गर्ने तीव्र गति अहिले केही सुस्त भएको छ ।

कसैले ४१ टनको खरिदलाई वृद्धिको संकेतका रूपमा लिएको छ भने उसले तथ्यांकलाई गलत ढंगले बुझिरहेको छ ।

तथ्यांक सुस्त देखिए पनि केन्द्रीय बैंकहरूको नियत भने ऐतिहासिक रूपमा बलियो देखिएको छ । सर्वेक्षणका अनुसार, ४५ प्रतिशत केन्द्रीय बैंकहरूले आगामी १२ महिनामा आफ्नो सुनको भण्डार बढाउने योजना बनाएका छन् ।

यो एक कीर्तिमान हो । तुलनात्मक रूपमा हेर्दा सन् २०२४ मा यो आँकडा २९ प्रतिशत र २०१९ मा मात्र ८ प्रतिशत थियो । वास्तविक खरिदको प्रवाह केही घटेको देखिए पनि खरिद गर्ने इच्छा भने अहिलेसम्मकै उच्च विन्दुमा पुगेको छ । यो ग्यापलाई बुझ्नु नै वास्तविक विश्लेषण हो ।

केन्द्रीय बैंकहरूले सुन कसरी किन्छन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । उनीहरू प्रायः ओभर द काउन्टर अर्थात् बजारको मूल्य स्क्रिनभन्दा टाढा, निजी र शान्त तवरले खरिद गर्छन् । पैसा छाप्ने अधिकार भएका यी संस्थाहरूले लगातार त्यस्तो सम्पत्ति रोजिरहेका छन् जसलाई कसैले पनि छाप्न सक्दैन ।

उनीहरू कुनै होहल्ला नगरी सुन सञ्चय गर्न रुचाउँछन् ।

यस वर्षको जनवरीदेखि मार्चसम्म सुन बजारमा केही अस्थिरता देखिएको थियो । मार्च महिनामा विगत दुई वर्षकै सबैभन्दा ठूलो बिक्री भयो जसले गर्दा खरिदको दर नकारात्मक हुन पुग्यो र सुनको मूल्यमा केही गिरावट आयो ।

तर, मे महिनासम्म आइपुग्दा ४१ टनको खरिदले प्रमाणित गर्यो– बजारको तल्लो विन्दुमा पुग्दा प्रणालीका सबैभन्दा बलिया खेलाडीहरू (केन्द्रीय बैंकहरू) ले पुनः खरिद सुरु गरिसकेका छन् ।

टर्कीले यस वर्ष करिब ८० टन सुन बिक्री गरेको छ । यसलाई सुनको भविष्यप्रति नकारात्मक दृष्टिकोणका रूपमा बुझ्नु गलत हुनेछ । टर्कीको केन्द्रीय बैंकले आफ्नो घरेलु बजारको माग धान्न र स्थानीय खुद्रा माग पूरा गर्न नियमित रूपमा सुन बिक्री गर्ने गर्छ । यो उसको प्राविधिक व्यवस्थापन मात्र हो, सुनप्रतिको धारणा होइन ।

अर्कोतर्फ, भारतको केन्द्रीय बैंकको भूमिका यसपटक रोचक देखिएको छ । सन् २०२४ को सुरुवातमा ठूलो खरिदकर्ताका रूपमा देखिएको आरबीआईको सुनको मौज्दात अप्रिलदेखि ८८०.५ टनमा स्थिर छ । विश्वका अन्य केन्द्रीय बैंकहरूले सुन थप्ने उच्च चाहना व्यक्त गरिरहँदा हाम्रो केन्द्रीय बैंक भने अहिले पजको अवस्थामा छ ।

केन्द्रीय बैंकको सुन भण्डारको लेखाजोखा निकै जटिल हुन्छ । जुन महिनामा एक अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले आरबीआईले १२ अर्ब डलरको सुन बेच्यो भनेर गलत समाचार फैलाएको थियो । त्यसलाई आरबीआईले तत्काल खण्डन गर्यो । यस्ता ठूला तथ्यांक डेस्कहरूले पनि कहिलेकाहीँ मूल्यांकनमा त्रुटि गर्छन् । त्यसैले कुनै पनि सूचना फैलाउनुअघि त्यसको आधिकारिकता जाँच गर्नु अनिवार्य छ ।

आम लगानीकर्ताका लागि मूल्यको सन्दर्भमा कुरा गर्दा १० ग्राम २४ क्यारेट सुनको मूल्य मार्च २ मा करिब १ लाख ६९ हजार भारुको उच्च विन्दुमा पुगेको थियो जुन अहिले करिब १ लाख ४६ हजार भारु (करिब १३ प्रतिशत कम) मा झरेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलरमा सुनको मूल्य अझ धेरै घटेको थियो तर डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ कमजोर भएकाले यसले सुन लगानीकर्ताहरूका लागि कुशन वा सुरक्षाको काम गर्यो । मुद्राको कमजोरीले सुनका मालिकहरूलाई ठूलो नोक्सानीबाट जोगायो ।

बजारमा अहिले कुनै नाटकीय कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छैन । तपाईंको पोर्टफोलियोमा सुनको हिस्सा योजना गरेभन्दा कम छ भने अहिलेको १३ प्रतिशतको गिरावट खरिदका लागि राम्रो अवसर हुन सक्छ । ४१ टनको खरिदका कारणले मात्र नभई अहिलेको आर्थिक संरचनामा मूल्य घट्दा खरिद गर्ने शक्तिशाली संस्थाहरू सक्रिय छन् भन्ने तथ्यले यसलाई सुरक्षित बनाउँछ ।

भ्रामक वक्तव्यहरूको पछि लाग्नुभन्दा ठोस तथ्य र केन्द्रीय बैंकहरूको दीर्घकालीन रणनीतितर्फ ध्यान दिनु नै बुद्धिमानी हुनेछ ।