पर्यटनलाई आर्थिक रूपान्तरणको मुख्य आधार बनाउने उपाय

नेपाल प्राकृतिक सुन्दरता, सांस्कृतिक विविधता र आध्यात्मिक परम्पराले भरिपूर्ण देश हो । हिमाल, पहाड, तराई, प्राचीन सभ्यता, मठ–मन्दिर, संस्कार र जीवनशैलीले विश्वका पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने अद्वितीय सम्भावना नेपालसँग छ । तर यति ठूलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि पर्यटन क्षेत्रले आफ्नो वास्तविक क्षमताअनुसार योगदान दिन सकेको छैन । यसका प्रमुख कारणहरू कमजोर पूर्वाधार, सीमित हवाई तथा सडक कनेक्टिभिटी, पर्याप्त नीतिगत सुधारको अभाव र दक्ष जनशक्तिको कमी हुन् ।

नयाँ सरकारले पर्यटनलाई आर्थिक विकासको प्रमुख इन्जिनको रूपमा हेरेर स्पष्ट रणनीतिका साथ अघि बढ्न आवश्यक छ । विशेषगरी पाँच प्रमुख क्षेत्रमा केन्द्रित भएर काम गर्न सके नेपालले पर्यटनमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ।

१. पूर्वाधार र कनेक्टिभिटी
पर्यटन विकासको आधारभूत तत्व भनेकै सहज पहुँच हो । पर्यटकका लागि कुनै पनि देशको पहिलो अनुभव त्यस देशको कनेक्टिभिटी र पूर्वाधारबाट सुरु हुन्छ । त्यसैले नेपालले सडक र हवाई कनेक्टिभिटीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनाउन जरुरी छ ।

सबैभन्दा पहिले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका राजमार्ग निर्माण र विस्तार आवश्यक छ । पूर्व–पश्चिम राजमार्गलाई आधुनिक मापदण्डअनुसार स्तरोन्नति गर्नुपर्छ । यसका साथै उत्तर–दक्षिण जोड्ने राजमार्गहरू निर्माण गरेर नेपाललाई छिमेकी दुई ठूला अर्थतन्त्र चीन र भारतसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्नुपर्छ ।

नेपाल भौगोलिक रूपमा दुई विशाल अर्थतन्त्रबीच अवस्थित मात्र होइन, विश्वका दुई अत्यधिक प्रदूषणग्रस्त क्षेत्रको बीचमा पनि रहेको छ । स्वच्छ वातावरण, हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्य खोज्ने पर्यटकका लागि नेपाल उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्छ । त्यसैले उत्तर–दक्षिण तथा पूर्व–पश्चिम कनेक्टिभिटीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विकास गर्न सके नेपाल ‘क्लीन टुरिजम डेस्टिनेसन’ को रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।

विदेशी पर्यटक नेपाल प्रवेश गर्दा देख्ने पहिलो दृश्य नै स्वागतयोग्य, व्यवस्थित र आधुनिक हुनुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, सडक, शहर प्रवेशद्वार र पर्यटन स्थलहरूको सौन्दर्यकरणले देशको पहिलो छाप सकारात्मक बनाउँछ ।

२. उड्डयन क्षेत्रको सुदृढीकरण
नेपालको पर्यटन विस्तारका लागि उड्डयन क्षेत्र अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । पहाडी भौगोलिक अवस्थाका कारण हवाई यातायात नेपालमा अझ बढी आवश्यक हुन्छ ।

सबैभन्दा पहिले राष्ट्रिय ध्वजावाहक एयरलाइन्सलाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ । राष्ट्रिय एयरलाइन्सलाई व्यावसायिक, प्रतिस्पर्धी र आधुनिक बनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्नुपर्छ । यससँगै निजी क्षेत्रका घरेलु एयरलाइन्सहरूलाई पनि क्षमता विकास गर्दै क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्स बन्ने अवसर दिनुपर्छ ।

भारत, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार र मलेसियाजस्ता देशहरूले आफ्नो उड्डयन क्षेत्रलाई मजबुत बनाएर पर्यटन र अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याएका उदाहरण छन् । नेपालले पनि यस्ता सफल मोडेलबाट सिकेर आफ्ना एयरलाइन्सहरूको क्षमता विस्तार गर्न सक्छ ।

उड्डयन क्षेत्रमा केही महत्त्वपूर्ण कानुनी सुधार अत्यावश्यक छन् ।

पहिलो, नेपाललाई युरोपेली संघको सुरक्षा सूचीबाट हटाउन आवश्यक छ । यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्दै नियामक निकायलाई अझ सक्षम बनाउनुपर्छ ।

दोस्रो, केप टाउन कन्भेन्सन लागू गरेर विमान लिजिङ प्रक्रियालाई सहज बनाउनुपर्छ । यसले एयरलाइन्स कम्पनीहरूलाई कम लागतमा विमान प्राप्त गर्न मद्दत गर्दछ ।

तेस्रो, मोन्ट्रियल कन्भेन्सन लागू गरेर यात्रु बीमा र क्षतिपूर्ति सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डलाई अपनाउनुपर्छ ।

त्यसैगरी हवाई टिकट र पुँजीगत सामानमा लगाइने मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट)नीति पुनरावलोकन गरेर उड्डयन क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ ।

३. आधुनिक र भरपर्दो यातायात प्रणाली
पर्यटनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको देशभित्रको यातायात प्रणाली हो । विदेशी पर्यटकलाई सुरक्षित, सहज र भरपर्दो सार्वजनिक यातायात उपलब्ध हुनुपर्छ ।

नेपालका प्रमुख सहर र पर्यटन गन्तव्यहरूमा २४ घण्टा सञ्चालन हुने आधुनिक सार्वजनिक यातायात प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ । बस, इलेक्ट्रिक बस, रेल वा अन्य आधुनिक प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ ।

साथै पर्यटन यातायातमा प्रयोग हुने सवारीसाधन आयात गर्दा भन्सार शुल्कमा सहुलियत वा अनुदान दिन सकिन्छ । यसले निजी क्षेत्रलाई पर्यटन यातायातमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्नेछ ।

४. नयाँ पर्यटन गन्तव्यहरूको पहिचान र प्रवर्द्धन
नेपालमा अहिले पनि धेरै पर्यटन गन्तव्यहरू पर्याप्त रूपमा प्रचार हुन सकेका छैनन् । विशेष गरी पश्चिम नेपालका धेरै सुन्दर स्थानहरू अझै पनि अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन नक्सामा राम्रोसँग स्थापित भएका छैनन् ।

सरकारले देशभर रहेका यस्ता स्थानहरूलाई औपचारिक पर्यटन गन्तव्यको रूपमा पहिचान गर्नुपर्छ । त्यसपछि डिजिटल प्लेटफर्म, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार र पर्यटन अभियानमार्फत ती स्थानहरूको प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ ।

विशेषगरी नेपाललाई वेलनेस टुरिजमको केन्द्र बनाउन ठूलो सम्भावना छ । योग, ध्यान, आयुर्वेद, प्राकृतिक उपचार, सांस्कृतिक परम्परा र आध्यात्मिक अभ्यासलाई संयोजन गरेर नेपाललाई विश्वस्तरीय वेलनेस गन्तव्य बनाइ्न सकिन्छ ।

आजको तनावपूर्ण जीवनशैलीबाट विश्राम खोज्ने विश्वभरका मानिसका लागि नेपाल ध्यान, योग र आयुर्वेदको आदर्श स्थल बन्न सक्छ ।

५. पर्यटन सम्बन्धी प्राविधिक तथा व्यावसायिक तालिम
नेपालमा बेरोजगार युवाहरूको संख्या धेरै भए पनि पर्यटन क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव देखिन्छ । यसलाई समाधान गर्न व्यावसायिक तालिम केन्द्रहरू स्थापना गर्नुपर्छ ।

देशका विभिन्न स्थानमा पर्यटनसँग सम्बन्धित तालिम केन्द्रहरू स्थापना गरेर युवाहरूलाई निम्न क्षेत्रहरूमा दक्ष बनाउन सकिन्छ:
• हस्पिटालिटी व्यवस्थापन
• हाउसकिपिङ
• कुलिनरी (खाना बनाउने कला)
• ट्रेकिङ गाइड
• माउन्टेन गाइड
• उड्डयन सम्बन्धी प्राविधिक तालिम
• पर्यटन व्यवस्थापन

यसरी प्रशिक्षित जनशक्ति नेपालमा रोजगारी पाउन नसके पनि उनीहरूको सीप अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसले वैदेशिक रोजगारीलाई पनि गुणस्तरीय बनाउँछ र देशमा रेमिट्यान्स वृद्धि हुन्छ ।

निष्कर्ष
पर्यटन नेपालका लागि केवल आर्थिक क्षेत्र मात्र होइन, राष्ट्रिय पहिचान, संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदाको प्रतिनिधित्व गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम पनि हो । यदि नयाँ सरकारले स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन योजना र प्रभावकारी कार्यान्वयनका साथ पर्यटन क्षेत्रमा लगानी गर्न सके नेपाललाई दक्षिण एशियाको प्रमुख पर्यटन केन्द्र बनाउन सकिन्छ ।

पूर्वाधार विकास, उड्डयन क्षेत्र सुधार, आधुनिक यातायात प्रणाली, नयाँ गन्तव्यहरूको प्रवर्द्धन र दक्ष जनशक्ति विकास जस्ता प्राथमिकतामा केन्द्रित भएर काम गरे पर्यटन नेपालको आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ ।

यसरी व्यवस्थित योजना र दृढ राजनीतिक इच्छाशक्तिका साथ अघि बढ्दा नेपालले विश्व पर्यटन बजारमा आफ्नो अलग पहिचान स्थापित गर्दै आर्थिक विकासको नयाँ अध्याय सुरु गर्न सक्छ ।

(पाण्डे कैलाश हेलिकप्टरका प्रबन्ध निर्देशक हुन् ।)