इरान युद्धका कारण रित्तिन थाले तेल पाइपलाइनहरू

एजेन्सी । विश्वभरका तेल पाइपलाइनहरू रित्तिँदैछन् र जारी इरान युद्धले पर्सियाली खाडीबाट कच्चा तेलको प्रवाहलाई गम्भीर रूपमा अवरुद्ध गरेपछि अभूतपूर्व दरमा भण्डारण घटिरहेको छ । यसले सामान्यतया बजारलाई आपूर्ति झड्काबाट जोगाउने बफर (सुरक्षित मौज्दात) लाई द्रुत रूपमा क्षय गरिरहेको छ ।

भण्डारणमा आएको तीव्र गिरावटले विभिन्न देशका सरकार र ऊर्जा बजारहरूमा चिन्ता बढाएको छ । हर्मुज जलयोजक करिब दुई महिनादेखि लगभग बन्द हुँदा एक अर्ब ब्यारल भन्दा बढी आपूर्तिको क्षति भएको छ ।

यसले गर्दा विश्वको ऊर्जा प्रणाली थप जोखिममा परेको छ । यो पातलो सुरक्षाकवचले छोटो अवधिमा मूल्यवृद्धि र अभावको जोखिम मात्र बढाउने नभई द्वन्द्व समाप्त भएपछि पनि लामो समयसम्म जोखिम कायम राख्ने ब्लूमबर्गले उद्धृत गरेका विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् ।

मोर्गन स्टेनलीको तथ्यांकले मार्च १ देखि अप्रिल २५ सम्म विश्वव्यापी तेल भण्डारमा प्रति दिन करिब ४८ लाख ब्यारलको गिरावट आएको देखाउँछ । यो अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीको तथ्यांकमा रेकर्ड गरिएको कुनै पनि अघिल्लो त्रैमासिक गिरावट भन्दा तीव्र छ । यस गिरावटमा कच्चा तेलको हिस्सा करिब ६० प्रतिशत थियो भने बाँकी प्रशोधित इन्धन उत्पादनहरू थिए ।

निश्चित न्यूनतम मौज्दात कायम नगरी तेल प्रणालीले काम गर्न सक्दैन भनी विशेषज्ञहरू भन्छन् । यसको अर्थ, भण्डार शून्यमा पुग्नुभन्दा धेरै अघि नै सञ्चालन न्यूनतमको अवस्था आइपुग्छ ।

जेपी मोर्गन चेस एन्ड कम्पनीकी ग्लोबल कमोडिटी अनुसन्धान प्रमुख नताशा कानेभाले भनिन्, ‘भण्डारले विश्वव्यापी तेल प्रणालीको शक एब्जर्बर (झड्का थेग्ने साधन) को रूपमा काम गरिरहेको छ । हरेक ब्यारल बाहिर निकाल्न सकिँदैन ।’

हर्मुज जलयोजक बन्द नै रह्यो भने अर्को महिनाको सुरुमै ओईसीडी देशहरूको भण्डार सञ्चालन तनाव स्तरमा पुग्न सक्छ र सेप्टेम्बरसम्ममा यो अझै घटेर सञ्चालन न्यूनतम स्तरमा पुग्न सक्छ भनी जेपी मोर्गनले चेतावनी दिएको छ ।

गोल्डम्यान स्याक्स ग्रुपले पछिल्ला दिनहरूमा भण्डार घट्ने गतिमा केही सुस्तता आएको उल्लेख गरेको छ । चीनको कमजोर माग यसको कारण हो । यसले गर्दा विश्व बजारमा केही बढी आपूर्ति उपलब्ध भएको छ ।

यद्यपि, बैंकका अनुसार विश्वव्यापी रूपमा देखिने तेलको मौज्दात पहिले नै सन् २०१८ यताकै न्यून स्तरको नजिक पुगिसकेको छ ।

सबैभन्दा तत्कालको तनाव इन्धन आयातमा निर्भर एसियाली देशहरूमा देखिन थालेको छ । व्यापारीहरूले इन्डोनेसिया, भियतनाम, पाकिस्तान र फिलिपिन्सलाई सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेका देशका रूपमा पहिचान गरेका छन् जहाँ एक महिनाभित्रै अभाव हुन सक्छ ।

ब्लूमबर्गका अनुसार, चीन जस्ता ठूला अर्थतन्त्रहरूमा भने हाल आपूर्ति अवस्था केही राम्रो रहेको छ । यसको विपरीत, चीन बाहिरका एसिया–प्रशान्त क्षेत्रका भण्डारहरू द्वन्द्व सुरु भएदेखि करिब ७ करोड ब्यारलले घटेका छन् ।

जापान र भारतमा अहिले मौज्दात कम्तीमा १० वर्षयताकै मौसमी न्यून स्तरमा छ जहाँ क्रमशः ५० प्रतिशत र १० प्रतिशतले गिरावट आएको छ । पेट्रोकेमिकलका लागि प्रमुख कच्चा पदार्थ मानिने नेफ्था र तरल पेट्रोलियम ग्यास (एलएनजी) को आपूर्ति पनि निकै कम भएको छ ।

केही सरकारहरूले भने भण्डार अझै पर्याप्त रहेको दाबी गरिरहेका छन् । पाकिस्तानका पेट्रोलियम मन्त्रीले अप्रिलको अन्त्यमा देशसँग करिब २० दिनको प्रशोधित तेलको व्यापारिक भण्डार रहेको बताएका थिए । भारतको तेल मन्त्रालयले मे ३ मा रिफाइनरीमा कच्चा तेलको भण्डार पर्याप्त रहेको बताएको थियो यद्यपि रिफाइनरीहरूले निजी रूपमा भण्डार धेरै घटिरहेको स्वीकार गरेका छन् ।

ऊर्जा व्यापारी गुनभोर ग्रुपका अनुसन्धान प्रमुख फ्रेडरिक लासेरेले ब्लूमबर्गलाई बताए अनुसार, एसियामा पेट्रोलको अभाव सबैभन्दा पहिले देखिने सम्भावना छ जसमा पाकिस्तान, इन्डोनेसिया र फिलिपिन्स सबैभन्दा बढी जोखिममा छन् । हर्मुज जलयोजक जुनको सुरुसम्म बन्द रह्यो भने ग्यास–तेलको अभावका कारण एसियाका केही भागले ठूलो आर्थिक झड्का बेहोर्नुपर्ने हुन सक्ने उनले थपे । युरोपसँग गम्भीर समस्या आउनुअघि अझै केही समय बाँकी रहनेछ ।

अमेरिकाले पछिल्लो समय अन्तिम विकल्पको आपूर्तिकर्ताको रूपमा काम गरिरहेको छ । त्यहाँ पनि बलियो निर्यातका कारण भण्डार ऐतिहासिक औसतभन्दा तल झरेको छ ।

रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार सहित अमेरिकाको कच्चा तेलको मौज्दात लगातार चार हप्तादेखि घटिरहेको छ । डिजेल र अन्य इन्धनको मौज्दात सन् २००५ यताकै न्यून स्तरमा छ भने पेट्रोलको भण्डार सन् २०१४ पछि देखिएको मौसमी न्यून स्तरको नजिक छ । अमेरिकी उत्पादकहरूले उत्पादन बढाइरहेका छन् तर पनि निकट भविष्यमा भण्डार अझै घट्ने देखिएको छ ।

युरोपमा हवाई इन्धन सबैभन्दा बढी अभाव भएको उत्पादनका रूपमा देखिएको छ । एम्स्टर्डम–रोटरड्याम–एन्टवर्प हबमा मौज्दात युद्ध सुरु भएदेखि एक तिहाइले घटेर ६ वर्षयताकै न्यून स्तरमा पुगेको छ ।

इन्साइट्स ग्लोबलका अनुसन्धान प्रबन्धक लार्स भ्यान वागेनिन्जेनका अनुसार फेब्रुअरीदेखि हवाई इन्धनको भण्डारमा निरन्तर गिरावट आएको छ । गर्मीको माग बढ्दै जाँदा आगामी पाँच महिनाभित्र मौज्दात संकटपूर्ण स्तरमा पुग्न सक्ने उनले चेतावनी दिए । धेरै खपत र सीमित उत्पादनका कारण बेलायत, जर्मनी र फ्रान्स सबैभन्दा बढी जोखिममा देखिन्छन् ।

यस द्वन्द्वले पहिले नै कच्चा तेल र इन्धनको मूल्य बढाएको छ जसले मुद्रास्फीतिको दबाब र विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको जोखिम बढाएको छ । उच्च मूल्य र आपूर्ति अवरोधका कारण विश्वव्यापी तेलको माग घटेको छ । तर, भण्डार यसैगरी घटिरह्यो भने मागमा अझै कटौती गर्नुपर्ने हुन सक्ने विश्लेषकहरू भन्छन् ।

चेभ्रन कर्पोरेशनकी मुख्य वित्तीय अधिकारी इमेयर बोनरले भनिन्, ‘धेरैजसो भण्डार र अतिरिक्त क्षमता पहिले नै रित्तिसकेको छ । जुन–जुलाईको समयसम्म आइपुग्दा केही आयातमा निर्भर देशहरूले गम्भीर अभावको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।’

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीसँग समन्वय गरी सरकारहरूले आपतकालीन भण्डारबाट करिब ४० करोड ब्यारल तेल बजारमा ल्याउने प्रतिबद्धता जनाइसकेका छन् । अमेरिकाले अहिलेसम्म आफ्नो १७ करोड २० लाख ब्यारलको प्रतिबद्धतामध्ये ७ करोड ९७ लाख ब्यारल प्रयोग गरिसकेको छ ।

पूर्ण रूपमा प्रयोग गरियो भने अमेरिकाको रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार सन् १९८२ यताकै न्यून स्तरमा पुग्न सक्छ ।

जर्मनीले पनि कच्चा तेल र हवाई इन्धनको आपतकालीन वितरण सुरु गरेको छ र अभाव बढ्दै गएमा थप कदम चाल्ने संकेत दिएको छ । तर, नीतिनिर्माताहरू दोधारमा छन् । थप भण्डार बजारमा पठाउँदा मूल्य केही समयका लागि घट्न सक्छ तर यसले विश्वव्यापी सुरक्षा कवचलाई अझ कमजोर बनाउनेछ ।

विश्लेषकहरूले आगामी महिनाहरूमा भण्डार अझै घट्ने र अवस्था सामान्य भएपछि भण्डारण पुनः भर्ने प्रक्रिया सुरु हुने अपेक्षा गरेका छन् । प्लेन्स अल अमेरिकन पाइपलाइनका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत विली च्याङले द्वन्द्वपछि देशहरूले युद्धअघिको भन्दा पनि बढी रणनीतिक भण्डार बनाउन खोज्नेछन् जसले गर्दा विश्वव्यापी तेल बजारमा मागको नयाँ दबाब थपिनेछ ।